ఓ రాఘవ, ఒక ఆయుధాన్ని మరొక ఆయుధంతోనే నిలిపివేయగలిగినట్టు, అపవిత్రతను మరొక అపవిత్రతతోనే తొలగించగలిగినట్టు, విషాన్ని మరొక విషంతోనే నాశనం చేయగలిగినట్టు, శత్రువును మరొక శత్రువుతోనే సంహరించగలిగినట్టు ఈ జగత్తులోని మాయ కూడా అంతే. ఈ మూలక మాయ తన స్వంత వినాశనంతోనే ఆనందాన్ని ఇస్తుంది; దాని అసలు స్వరూపాన్ని ఎవరూ గ్రహించలేరు, ఎందుకంటే దాన్ని గమనించగానే అది కనబడకుండా పోతుంది. ఈ మాయ ప్రతిభాసికతను పూర్తిగా దాచేస్తూ, అనేక లోకాల్ని సృష్టిస్తుంది. అయినా, దాన్ని ఎవ్వరూ గుర్తించరు. ఇదే గొప్ప ఆశ్చర్యం! ఇది కనిపించకుండా ఉండి కలకలం సృష్టిస్తుంది; గమనిస్తే మాత్రం అంతే, అదృశ్యమైపోతుంది. దాని అసలు స్వరూపం ఎప్పటికీ తెలియదు—ఇలా ఈ మాయ నాట్యం చేస్తూనే ఉంటుంది. ఈ మాయ ఎంత అద్భుతమో చూడు! ఇది మనలను సంసార బంధనానికి లోను చేస్తుంది. అసలు నిజంగా లేనిది అయినప్పటికీ, అత్యంత వాస్తవంగా అనిపిస్తుంది; తెలివైనవారినీ కూడా తికమక పెట్టగలదు. ఇది పూర్తిగా అఖండమైనదానిలో విభాగాన్ని కల్పిస్తుంది. ఈ లోక మాయను ఎవరైతే నిజంగా తెలుసుకుంటారో, వారు పరమ పురుషులు. ‘‘ఇది నిజంగా లేదు’’ అని గట్టిగా ఆలోచిస్తూ, జ్ఞానం సంపాదించి, తెలిసినదాన్ని తెలుసుకున్నపుడు, ఈ మాయ యొక్క తత్త్వాన్ని గ్రహిస్తావు. కానీ, నీవు మేల్కొనేంతవరకు, నా మాటల వల్ల కలిగిన నిశ్చయాన్ని, ‘‘అజ్ఞానం లేదు’’ అనే ధృఢ నమ్మకాన్ని, విడిచిపెట్టకుము. ఈ మహా మానసిక ప్రతిబింబంగా కనిపిస్తున్న ఏదైనా—అది అసత్యమే అని అంతరంగంగా నమ్మినవాడు మోక్షాన్ని పొందుతాడు. అదే విధంగా, మనస్సులోనే ప్రత్యక్షమవుతున్న ఏదైనా—అది బ్రహ్మమే, అది సత్యమే అని అంతరంగంగా నమ్మినవాడు కూడా మోక్షాన్ని పొందుతాడు. మూడవ దృష్టికోణం—అది చలించేది, నిలిచేది రెండూ కలిసినట్టుగా ఉంటుంది—ఇది ఊహ యొక్క స్థిరత మాత్రమే. ఇదే ఈ జగత్తు మొత్తాన్ని పక్షులను వలలో పట్టుకున్నట్టు బంధిస్తుంది. ఈ లోకాన్ని అనిశ్చితమైనదిగా, నిజమైనదిగా, అనిజమైనదిగా, కలలో మాయలా చూస్తూ, ఆసక్తి లేకుండా గమనించే వాడెవడైనా, బాధలోకి చిక్కిపోడు. ఎవరి స్వభావాలు ఈ ఊహా రూపాల్లోనే ఉత్పన్నమవుతాయో, ఎవరికీ నిజం–అబద్ధం తేడా తెలియక పోతే, అక్కడ అజ్ఞానమే ఉంటుంది. పరివర్తన వంటి లోపాలు మహాత్మ స్వరూపమైన పరమాత్మలో లేవు—ఎలా శుద్ధమైన నీటిలో ధూళి ఉండదో, అలాగే. ఈ ఊహ, పదాలు–అర్థాలతో ప్రపంచాన్ని రంగులద్దుతుంది; ఇది వాస్తవానికి వ్యాపార నిమిత్తమే, స్వతంత్రంగా ఆత్మ నుండి వేరుగా లేదు. ఈ వ్యావహారిక ప్రవృత్తి లేకపోతే, శాస్త్రాల భావనలు స్థిరంగా ఉండవు—ఎలా దారాలు లేకుండా వస్త్రం ఉండదో అలాగే. అజ్ఞాన మార్గంలో తిరుగుతూ ఆత్మను ఇక్కడ కనుగొనలేరు; ఆత్మను జ్ఞానంతోనే పొందవచ్చు, అది శాస్త్రార్థం ద్వారా వస్తుంది. ఓ రామా, అజ్ఞాన నది తీరుకు చేరడం ఆత్మను పొంది మాత్రమే సాధ్యం—అది నశించనిది, మారనిది. ఈ మాయ, ఈ అజ్ఞానం ఎక్కడో ఒకచోట నుండి ఉద్భవించి, నిజమైన స్థితిని కప్పిపుచ్చి, స్థిరంగా నిలిచింది. ఓ రామా, ఇది ఎక్కడ నుండి వచ్చింది అనే విషయాన్ని పట్టించుకోకు; బదులుగా, ‘‘దాన్ని ఎలా నాశనం చేయాలి?’’ అనే విచారణను చేసుకో. ఇది పూర్తిగా స్థిరపడినపుడు, ఓ రాఘవా, నీకు ఇది ఎక్కడ నుండి వచ్చింది, ఏమిటి, ఎలా పోయింది అన్నది నిర్వివాదంగా తెలుస్తుంది. నిజంగా ఇది అసలు లేదు; పరిశీలన చేయకపోతే మాత్రమే కనిపిస్తుంది. అసత్యమైన మాయ స్వరూపాన్ని ఎవరు తెలుసుకోగలరు? అది ఎక్కడ నుండి వచ్చింది? ఇది కేవలం హానికోసం రూపం దాల్చి బలంగా పెరిగింది; దాన్ని బలవంతంగా నాశనం చేసినపుడు నీవు నిజంగా గ్రహిస్తావు. మూడు లోకాలలో ధైర్యవంతులు, జ్ఞానులు అయినవారికీ అజ్ఞానం చేత బలహీనులైతే, వారు నిజంగా ధైర్యవంతులు, జ్ఞానులు కారు. అందువల్ల, ఈ రోగాల ఆసుపత్రిలో, మళ్లీ పుట్టుక బాధకు లోను కాకుండా ఉండేందుకు, చికిత్స కోసం ప్రయత్నించు. అజ్ఞానాన్ని పూర్తిగా పూలతో సహా పెకిలించేయి—అది అన్ని దురదృష్టాలకు మిత్రుడు, అవిద్యా వృక్షానికి పువ్వు, దుర్విపాకాల తల్లి. ఈ భయాన్ని, విషాన్ని, భరించలేని బాధను, అపాయాన్ని కలిగించే, మోహాంధకారాన్ని మనసులో నింపే వికృత దృష్టిని బలంగా పారద్రోసి, భవసాగర తీరుకు చేరుకో. ఓ రాఘవా, అజ్ఞాన రోగానికి చికిత్సను వినిపించు. అది వ్యాపించి, నయం చేయడం కష్టమైనది; కానీ, అబద్ధమైన, కోపంతో నిండిన మనస్సును ఔదార్యంగా చూచినపుడే అది నాశనం అవుతుంది. ఓ రామా, ఇప్పుడు నేను మనస్సు శక్తిని పరిశీలించేందుకు వివరిస్తున్న సాత్విక స్వభావాన్ని విను. అది అమరమైనది, బ్రహ్మం, అంతటా వ్యాపించినది, క్షోభ లేనిది, చైతన్య ప్రతిబింబం, అనంతం, ఆదిలేని, మోహం లేనిది—అది మాత్రమే నిజంగా ఉంది. ఆ చైతన్య స్వరూపమైనదానిలో తురుపు కలిగిన ప్రాంతం నుంచి ఒక ప్రకంపన ఉద్భవిస్తుంది; అది చంద్రుని సముద్రాన్ని కదిలించినట్టు. సముద్రంలోని నీరు కలకలంగా కదిలినప్పుడు గట్టిగా మారినట్టు అనిపించడంలాగా, అన్ని శక్తులు ఒకచోట చేరి, ప్రకంపన శక్తిగా మారతాయి. ఎలా గాలి ఆకాశంలో తన శక్తితో కదులుతుందో, అలాగే, ఆత్మ తన సహజ శక్తితో తనలోనే చురుకుగా ఉంటుంది. దీపం తన జ్వాల శక్తితో పైకి ఎగిసినట్టు, ఆత్మ కూడా తన స్వరూపంలో ప్రకాశిస్తుంది. ఎలా సముద్రంలో నీరు ఒక్కోసారి మెరుస్తుందో, ఒక్కోసారి కదులుతుందో, అలాగే అన్ని శక్తుల శరీరంలో ప్రకంపన తన లీలతో కనిపిస్తుంది. కరిగిన బంగారు సముద్రం వెలుగు వలయాలతో మెరిపించినట్టు, ఆత్మలోని చైతన్య సముద్రం స్వచ్ఛ ప్రకంపనలతో మెరుస్తుంది. పెర్ల్ మణి ఆకాశంలో కదులుతున్నట్టు కంటికి కనిపించడంలాగా, బ్రహ్మశక్తి యొక్క ప్రకాశవంతమైన స్వరూపం చైతన్యంలో ఉద్భవిస్తుంది. ఆ చైతన్యశక్తి కొద్దిగా కదిలినపుడు, మహా చైతన్య సముద్రంలో స్వచ్ఛంగా మెరుస్తుంది; అది సముద్రంలో తారంగం ఎగసినట్టే. అది ఆత్మ నుండి వేరుగా లేనిది, అయినా వేరుగా ఉన్నట్టు కనిపిస్తుంది; ఎలా వెలుగు లోతుల్లో దట్టంగా ప్రకాశిస్తుందో అలాగే. ఆ సమయంలో, ఆ శక్తి—అన్ని శక్తుల రూపంగా మెరిసే దేవత—తన శక్తిని తానే సమీకరించుకుంటుంది; ఎలా చంద్రుడు తన చల్లదనాన్ని సమీకరించుకుంటాడో అలాగే.