రామా, పరిమితులు లేని, అపరిమితమైన, అంతులేని, ప్రకాశవంతమైన, ఎప్పటికీ తగ్గిపోని ఆ పరమాత్మలో ఈ పరిమితి ఎలా కలిగింది? ఇది ఆశ్చర్యమే కదా! నేను చెప్పిన ప్రతి మాట కూడా వాస్తవాన్ని మాత్రమే వ్యక్తపరుస్తుంది. అవి అసత్యం, బలహీనమైనవి, లేదా పరస్పర విరుద్ధమైనవి కావు. నీవు జ్ఞానదృష్టితో స్పష్టంగా చూడగలిగినప్పుడు, నీవు మెల్లగా మెల్లగా ఆత్మజ్ఞానంలో మేల్కొని, నా దృష్టిని నీలోనే ప్రశాంతంగా, సరిగ్గా గ్రహించగలవు—ఇంతే. ఇప్పటికైతే, ఈ పదాలు, అర్థాలు, వాక్యాల కలయిక నీకు ఒక క్షణం మాయలా అనిపించవచ్చు. కానీ ఇవి బోధన కోసం, శాస్త్రార్థాన్ని అర్థం చేసుకునేందుకు మాత్రమే ఉద్దేశించబడినవి. నీవు నిజంగా పవిత్రమైన, సత్యమైన దానిని తెలుసుకున్నప్పుడు, మాటకు అర్థానికి, పలికినదానికి దాని సంకేతానికి మధ్య తేడా ఏమిటో నీవు గ్రహిస్తావు. ఈ మాటల ఆట, భేదాన్ని కలిగించేది, బోధన కోసం మాత్రమే రూపొందించబడింది. జ్ఞానులకు ఇది అసలు లేదు, అవిద్యావంతులకు మాత్రమే ఉంది. స్వయంగా బ్రహ్మలో లెక్కలు, కోరికలు, ప్రయత్నం ఏమాత్రం ఉండవు. బ్రహ్మ నిర్గుణుడు, ద్వంద్వరహితుడు. ఇదే అసలైన వాస్తవం, అందులోనే జగత్తు నిలిచి ఉంది. ఈ విషయాన్ని మళ్లీ మళ్లీ, అనేక రకాలుగా, వివిధ పదాలతో, విస్తృతంగా వివరించాలి రామా—చివరి బోధన సమయం వచ్చినప్పుడు. ఎందుకంటే మాటల ద్వారా ఈ అసాధ్యమైన అవిద్యాంధకారాన్ని తొలగించటం తప్పదు; మాటలు లేకుండా ఎవ్వరూ ఇతరులను జ్ఞానమార్గంలో నడిపించలేరు. నిజంగా రామా, అత్యంత ఘోరమైన అవిద్య వల్లే, ఆత్మనాశన కోరిక కలిగి, జ్ఞానం కలుగుతుంది—అది అన్ని దోషాలను తొలగిస్తుంది. ఒక ఆయుధాన్ని మరో ఆయుధంతో, మలినాన్ని మరో మలినంతో, విషాన్ని మరో విషంతో, శత్రువును మరో శత్రువుతో నాశనం చేస్తారు కదా! అలాగే, ఈ మూలమాయ కూడా తనను తాను నాశనం చేయడం వల్లే ఆనందాన్ని ఇస్తుంది; దాని నిజ స్వరూపం ఎప్పుడూ చూడబడదు, ఎందుకంటే దాన్ని గమనించగానే అది కరిగిపోతుంది. ఇది విచక్షణను పూర్తిగా దాచిపెట్టి, ప్రపంచాలను సృష్టిస్తుంది. అయినా, దాని అసలైన స్వరూపం ఎవరూ గుర్తించరు—ఇది ఎంత గొప్ప ఆశ్చర్యమో చూడు! కనిపించకుండా కదులుతుంది; గమనించినప్పుడు మాయమవుతుంది. దాని స్వరూపం ఎప్పటికీ తెలియదు, ఇలా మాయ నాట్యం చేస్తూ ఉంటుంది. ఈ మాయ ఎంత అద్భుతమైనదో! అవాస్తవమైనదైనా, అత్యంత వాస్తవంగా కనిపిస్తుంది, జ్ఞానులను కూడా మోసం చేస్తుంది. ఏకత్వంలో భేదాన్ని ప్రతిబింబిస్తూ, ఈ ప్రపంచ మాయను తెలుసుకునే వాడు పరమ పురుషుడు. ‘‘ఇది నిజంగా లేదు’’ అని ధృఢంగా విచారిస్తూ, జ్ఞానాన్ని సంపాదించినప్పుడు, ఈ మాయ యొక్క తత్త్వాన్ని నీవు గ్రహించగలవు. కానీ నీవు పూర్తిగా మేల్కొనేవరకు, నా మాటల ద్వారా వచ్చిన నిశ్చయం—‘‘అవిద్య లేదు’’ అనే నమ్మకం—అడుగడుగునూ నిలకడగా ఉండాలి. ఈ మహత్తరమైన మానసిక ప్రతిబింబం ఏదైనా ఉన్నట్లయితే, అది అసత్యమని లోపల నిశ్చయించుకున్నవాడు విముక్తిని పొందుతాడు. అదే, ఇది మనస్సు ద్వారా మాత్రమే వ్యక్తమవుతున్నదని, అది బ్రహ్మమే అని లోపల నిశ్చయించుకున్నవాడికీ విముక్తి కలుగుతుంది. మూడవ దృష్టికోణం—నడిచే, నిలిచే రెండింటినీ కలిపినది—కేవలం కల్పనలోని స్థితి మాత్రమే. అది ప్రపంచంలోని సమస్త జీవులను పక్షుల్లా బంధించే ఉయ్యాల. కానీ, ఈ ప్రపంచాన్ని అనిశ్చితమైనదిగా, వాస్తవమా-అవాస్తవమా అన్న సందేహంగా, కలలోని మాయలా, విరక్తమయమైన మనస్సుతో చూసేవాడు దుఃఖంలో పడిపోడు. ఇక, ఎవరి స్వభావాలు ఈ కల్పిత రూపాల్లోనే కలుగుతాయో, నిజం-అబద్ధం తేడా తెలియక మమేకమవుతాయో, వారికే అవిద్య మాత్రమే ఉంది. మార్పు వంటి లోపాలు మహాత్మలో, పరమాత్మలో అస్సలు ఉండవు. అది స్వచ్ఛమైన నీటిలో ధూళి ఉండదన్నట్లు. ఈ కల్పన, పదాలు-అర్థాల ద్వారా ప్రపంచాన్ని రంగులుగలిగించేది, లోకవ్యవహారానికి మాత్రమే ఉద్భవిస్తుంది; అది ఆత్మతో వేరు కాదు. ఈ వ్యవహారబుద్ధి లేకుండా, శాస్త్రాల దృష్టులు నిలదొక్కుకోలేవు; వస్త్రం లేకుండా నూలు ఎలా కలిపి ఉండదు! అవిద్య మార్గంలో తిరుగుతూ ఆత్మను ఇక్కడ కనుగొనలేం; అది ఆత్మజ్ఞానంతో మాత్రమే లభిస్తుంది. ఆ జ్ఞానం మాత్రం శాస్త్రార్థం ద్వారా సిద్ధిస్తుంది. రామా, అవిద్య అనే నదిని దాటి, ఆత్మను పొందినవారే క్షేమతీరానికి చేరుతారు. అదే క్షయించని, మారని స్థితి. ఈ మాయా అవిద్య ఎక్కడో నుంచో పుట్టి, మన నిజస్థితిని కప్పేసి, బలంగా నిలిచింది. కానీ, రామా, ఇది ఎక్కడినుంచి వచ్చింది అని విచారించకు; ‘‘దాన్ని ఎలా నాశనం చేయాలి?’’ అన్నదానిపై దృష్టిపెట్టు. ఇది పూర్తిగా తగ్గిపోయినప్పుడు, రాఘవా, అది ఎక్కడి నుండి వచ్చింది, ఏమిటి, ఎలా పోయింది అన్నదీ నీవు స్పష్టంగా, విభజన లేకుండా తెలుసుకుంటావు. నిజానికి, ఇది అస్సలు లేదు; పరిశీలన చేయనప్పుడు మాత్రమే కనిపిస్తుంది. అసత్యమైన మాయ స్వరూపాన్ని ఎవరూ తెలుసుకోగలరా? అది ఎక్కడినుంచి వస్తుంది? ఇది కేవలం హానికోసం రూపం దాల్చి, పెరిగింది. దాన్ని బలంగా నాశనం చేసినప్పుడు, నీవు నిజంగా అర్థం చేసుకుంటావు. మూడువేళ్లలో ధైర్యవంతులు, జ్ఞానులు అయినవారికీ, అవిద్య చేతిలో బలహీనులైతే, వారు నిజంగా ధైర్యవంతులు, జ్ఞానులు కారు. అందుకే, ఈ రోగాల ఆసుపత్రిలో ఉన్నట్టు, చికిత్స కోసం అన్ని ప్రయత్నాలు చేయాలి, తద్వారా ఈ అవిద్య మళ్లీ జననబంధనాన్ని కలిగించదు. అవిద్యను పూర్తిగా పెరగకుండా పెకిలించు—అదే అన్ని దురదృష్టాలకు సహచరురాలు, అజ్ఞాన వృక్షానికి పువ్వు, అపదల తండాకు తల్లి. ఈ వక్రదృష్టిని బలంగా పారద్రోలాలి—ఇది భయం, విషం, భరించలేని బాధ, అపాయాలను తెస్తుంది; మన హృదయంలో మాయాంధకారాన్ని నింపుతుంది. అప్పుడు, భవసాగరాన్ని దాటి, పరతీరాన్ని చేరగలవు. ఇప్పుడు విను రాఘవా—ఈ అవిద్యా వ్యాధికి మందు ఏమిటో చెబుతాను. ఇది వ్యాప్తిగా ఉంది, చికిత్సకు కష్టమైనది; కానీ, అసత్యమైన, కోపంతో నిండిన మనస్సును తార్కికంగా పరిశీలించడం ద్వారా ఇది నశిస్తుంది. ఇప్పుడు రామా, మనస్సు శక్తిని పరిశీలించేందుకు నేను వివరించబోయే సాత్విక స్వభావాన్ని విను. అది అమరమైనది, బ్రహ్మం, సర్వవ్యాపి, దుఃఖరహితమైనది, చైతన్య ప్రతిబింబమైనది, అనంతమైనది, ఆదిలేని, అయోమయరహితమైనది—అది నిజంగా ఉంది.