ఒకసారి మహర్షి వశిష్ఠుడు శ్రీరామునికి పరబ్రహ్మ తత్వాన్ని వివరిస్తూ ఇలా చెప్పాడు: ‘‘రామా, అగ్నిలోంచి అగ్ని పుట్టినట్టు, ఏది దేనిలోంచి ఉద్భవించినదో అది దానికే స్వరూపం. ఉత్పత్తి, ఉత్పాదకుడు అనే భావనలు మన ఊహల్లో మాత్రమే కలుగుతాయి. నిజంగా చూస్తే, ‘ఇది దానివల్ల ఉద్భవించింది’ అనే భావన కూడా కర్మశక్తి ప్రభావంతోనే ఏర్పడుతుంది. కానీ, ఉత్పన్నమైనదీ, ఉత్పాదకుడూ వేరే వేరే కారు—ఇవి రెండూ ఒకటే. ‘‘మన మాటల్లో ‘ఇది వేరే, అది వేరే’ అని చెప్పడమే తప్ప, వాస్తవంగా ఏ విభేదమూ లేదు. దైవం అనేది అఖండమైనది. అదే మనస్సు శక్తితో, వ్యక్తిత్వ భావన కలుగుతుంది. ఆ విశ్వాసమే మన కోరిక ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. ఉదాహరణకు, ఒక అగ్ని జ్వాల నుంచి మరో జ్వాల పుట్టిందని చెప్పడం, మాటల ప్రత్యేకత మాత్రమే; వాస్తవంగా అది నిజం కాదు. ‘‘ఉత్పత్తి, ఉత్పాదకుడు అనే మాటలు పరమాత్మకు వర్తించవు. ఏకమైన, అనంతమైన దానికీ ఇలా ఉత్పత్తి చెప్పడం ఎలా సాధ్యం? మన మాటలు సంఖ్య లేదా విభేదాన్ని సూచించేటప్పుడు మాత్రమే వర్తిస్తాయి. సముద్రంలో అలలు ఎలా కనిపిస్తాయో, పరమాత్మలో మాటలు, అర్థాల రూపంలో కనిపించే అన్నీ కూడా బ్రహ్మమే అని జ్ఞానులు తెలుసుకుంటారు. ‘‘బ్రహ్మమే చైతన్యం; అదే మనస్సు, అదే జ్ఞానం, అదే అజ్ఞానం, అదే పదార్థం, పదం, దిక్కు, భూతములు అన్నీ. ‘ఇది వేరే, అది వేరే, ఇది భాగం’ అనే భావనలు మన భ్రమలో కలిగినవి మాత్రమే; వాస్తవంగా అలాంటి విభేదాలకు స్థానం లేదు. ‘‘అగ్నిలోంచి జ్వాల పుట్టిందని మనం అనుకోవడం మనస్సు చంచలత వల్ల కలిగిన ఊహ మాత్రమే; వాస్తవానికి అది వేరేగా లేదు. విభేద భావనను నిజమైనదిగా భావించడం కూడా భ్రమ వల్లే. అది చంద్రుడిని రెండు భాగాలుగా చూడడంలో కలిగే తప్పు లాంటిది. బ్రహ్మం అన్నీ, ఎక్కడికక్కడా, అనంతమైనది; దాని నుండి వేరే ఏదీ పుట్టదు. ఏదైనా ఉందని అనిపిస్తే, అది బ్రహ్మమే. ‘‘బ్రహ్మం లేకుండా ఏదీ ఉండదు. ఈ జగత్తంతా బ్రహ్మమే—ఇదే పరమార్థం. రామా, ఇది నీ తుదిసిద్ధాంతంగా నిలవాలి. ఇప్పుడు నేను సారాంశాన్ని చెబుతాను. ఇక్కడ అజ్ఞానం మొదలైన స్థితులు మాత్రమే ఉన్నాయి; వేరే వరుసలు లేవు. అజ్ఞానం తొలిగినప్పుడు ఇవన్నీ నీవు పూర్తిగా గ్రహిస్తావు. ‘‘అసత్యం పోయినప్పుడు, సత్యం తన సహజరూపంలో వెలుగుతుంది. రాత్రి చీకటి తొలిగినప్పుడు జగత్తు ఎలా కనిపిస్తుందో, అలా. రామా, భ్రమతో వ్యాపించిన ఈ జగత్తు, నీ మనస్సు ప్రశాంతమై, నీవు నిజమైన దృష్టిని పొందినప్పుడు, నిస్సందేహంగా నిజంగా కనిపిస్తుంది. ‘‘నీ ప్రశ్నలు, నీ మాటలు పాలసముద్ర జలాలవలె చల్లగా, నిర్మలంగా నన్ను చుట్టుముట్టాయి. ఒక్కోసారి నేను చీకటిలో పడిపోతున్నానని అనిపిస్తుంది, మరికొన్ని సార్లు వెలుగులోకి వస్తున్నట్టు అనిపిస్తుంది—వర్షాకాల మేఘాలచే దినకాంతి మసకబారినట్టు. అనంతమైన, అపారమైన, ప్రకాశవంతమైన, ఎప్పటికీ తగ్గని స్వరూపంలో ఈ పరిమితి ఎలా కలిగింది? ‘‘నేను చెప్పిన మాటలు వాస్తవాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. అవి శక్తిలేని, వక్రీకరించిన, పరస్పర విరుద్ధమైనవి కావు. జ్ఞానదృష్టి స్పష్టంగా, మేల్కొనడం స్థిరంగా ఉండే సమయంలో, నీవు స్వయంగా నిశ్చలంగా నా దృష్టిని సరిగ్గా గ్రహిస్తావు—ఇంతే. ‘‘ఈ మాటలు, అర్థాలు, వాక్యాల సమాహారం క్షణకాల భ్రమ మాత్రమే—ఇది బోధకోసం, శాస్త్రార్థాన్ని గ్రహించేందుకు ఉపయోగపడుతుంది. నీవు పరమసత్యాన్ని, శుద్ధమైనదాన్ని తెలుసుకున్నప్పుడు, మాట మరియు దాని అర్థం మధ్య, చెప్పినది, సూచించినది మధ్య తేడా ఏమిటో గ్రహిస్తావు. ‘‘విభేదాన్ని కలిగించే ఈ మాటల ఆట బోధించదలచినవారికోసం రూపొందించబడింది; కానీ, జ్ఞానులకు అది వాస్తవంగా లేదు, అజ్ఞానులకు మాత్రమే ఉంది. లెక్కలు, కోరికలు, ప్రయత్నాలన్నీ ఆత్మలో లేవు; బ్రహ్మం నిర్మలమైనది, ద్వంద్వ రాహిత్యమైనది—దీనిలోనే జగత్తు నిలబడినది. ‘‘ఈ విషయాన్ని మళ్లీ మళ్లీ, అనేక రకాలుగా, వివిధ పదజాలంతో, విస్తృతంగా వివరించాలి. ఎందుకంటే, చివరి బోధనకు ఇది అవసరం. మాటల భిన్నత్వం లేకుండా ఈ అజ్ఞానాంధకారం తొలగదు; ఒకరికి మరొకరిని జాగృతం చేయడం మాటల ద్వారానే సాధ్యం. ‘‘రామా, అజ్ఞానం అనే అత్యున్నతమైన రూపమే స్వీయనాశన కోరికను కలిగిస్తుంది; అదే జ్ఞానాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. అది అన్నీ తొలగిస్తుంది. ఒక ఆయుధాన్ని మరొక ఆయుధంతో, అపవిత్రతను మరొక అపవిత్రతతో, విషాన్ని మరొక విషంతో, శత్రువును మరొక శత్రువుతో పోగొట్టినట్టు, అజ్ఞానాన్ని కూడా అలా పోగొట్టాలి. ‘‘ఈ మూలక మాయ అద్భుతమైనది—తన నాశనంతో ఆనందాన్ని ఇస్తుంది; దాని స్వరూపాన్ని గ్రహించలేం, ఎందుకంటే దాన్ని పరిశీలించగానే అది కనబడదు. ఇది వివేచనాన్ని పూర్తిగా దాచిపెట్టి, జగత్తులను ప్రబోధిస్తుంది; అయినా, దాన్ని ఎవరూ గుర్తించరు—ఇది ఎంత అద్భుతమో చూడు! ‘‘దాన్ని చూడనిప్పుడు అది చలిస్తుంది, చూచినప్పుడు అదృశ్యమవుతుంది. దాని నిజస్వరూపాన్ని ఎవరూ తెలుసుకోరు, అది నాట్యం చేస్తూనే ఉంటుంది. ఈ మాయ ఎంత అద్భుతమైనదో చూడు! అది అస్తిత్వాన్ని బంధించి ఉంచుతుంది. అసత్యమై ఉండి కూడా, అత్యంత వాస్తవంగా కనిపిస్తుంది; జ్ఞానులను కూడా మోసం చేస్తుంది. ‘‘అఖండమైన దానిలో విభేదాన్ని ప్రతిష్ఠించడమే ఈ మాయా; దీన్ని గ్రహించినవాడు పరమపురుషుడు. ‘ఇది నిజంగా లేదు’ అని ధృఢంగా విచారిస్తూ, నీవు తెలుసుకోవలసినదాన్ని తెలుసుకున్నప్పుడు, ఈ మాయా తత్త్వాన్ని నీవు గ్రహిస్తావు. ‘‘కానీ, నీవు మేల్కొనేవరకు, నా మాటలతో ప్రేరణ పొందిన నీ విశ్వాసం, ‘అజ్ఞానం లేదు’ అనే స్థిరంగా ఉండాలి. ఈ మహత్తరమైన మనోప్రతిబింబం ఏదైతే కనిపిస్తున్నదో, అది అసత్యమని లోపల నిశ్చయించుకున్నవాడు ముక్తిని పొందుతాడు. ‘‘ఇది మనస్సు ద్వారా మాత్రమే వ్యక్తమవుతున్నదని, అది నిజమైనదని, అదే బ్రహ్మమని లోపల ధృఢంగా నమ్మినవాడుకూడా ముక్తిని పొందుతాడు.