ఓ రాఘవ, బ్రహ్మన్ను అడిగినవాడవు: “ఈ విశ్వం ఎలా ఉన్నదో, అది విశ్వాన్ని మించిపోయిన ఆ చైతన్యంలో ఎలా నిలిచివుంటుందో నాకు మరలా వివరించు. నా బోధ మరింత పెరగాలంటే తెలుసుకోవాలని ఉంది” అని. బ్రహ్మన్ సమాధానమిచ్చాడు: “రాఘవా, నీకు ఉదాహరణలు చెప్పుతాను. నీకు అలలు ఎలా నీటిలో కలిసిపోతాయో తెలుసు కదా? అవి ఉద్భవించబోయినప్పటికీ, నీటిలో అవి ఇంకా కనిపించవు, ఎందుకంటే అవి చాలా సూక్ష్మంగా ఉంటాయి. అలాగే, సృష్టి అన్నది కూడా చైతన్య సారంలో అంతే సూక్ష్మంగా, కనిపించని స్థితిలో ఉంటుంది. అంతటే, ఆకాశం అన్నది అన్నిచోట్ల ఉన్నా మనకు కనిపించదు. అదే విధంగా, చైతన్యం అన్నది కూడా విడదీయరాని భాగంగా అన్నిచోట్ల ఉన్నా మనకు కనిపించదు. మణిలో ఒక మహిళ ప్రతిబింబం కనబడినట్టు, కానీ నిజంగా అక్కడ ఆ మహిళ లేదు, లేదనడానికీ లేదు; అలాగే, ఈ సృష్టి కూడా ఆత్మలో నిజమైనదీ కాదు, అబద్ధమైనదీ కాదు. క్లౌడ్స్, పక్షులు, లేదా ఆకాశంలో ఉన్న ఇతర వస్తువులు ఆకాశాన్ని తాకలేవు కదా? అలాగే, పరమ చైతన్యాన్ని కూడా దాని లోపల కలిగే సృష్టులు లేదా ఆధారాలు తాకలేవు. అగ్ని తన ప్రతిబింబాన్ని సముద్రాలలో మాత్రమే చూపించగలదు, మన శరీరంలో కాదు. అలాగే, చైతన్యం కూడా సూక్ష్మదేహంలోనే స్పష్టంగా ఉంటుంది; స్థూలదేహాల్లో కాదు. ఈ చైతన్యానికి ఎటువంటి సంకల్పాలు, పేర్లు లేవు. దాన్ని 'అవినాశి సారం' వంటి పదాలతో మాత్రమే వివరించగలం. అది ఆకాశంలో వందవ భాగం కన్నా సూక్ష్మమైనది. జ్ఞానులకు అది ఆకారరహితంగా కనిపిస్తుంది. అయినా అది శుద్ధమైనదీ, అశుద్ధమైనదీ అయిన ఈ ప్రపంచాన్ని ఏకత్వంతో చూడగల ఏకైక సాక్షి. పెద్ద సముద్రంలో అలలు, ఇతర రూపాలు ఉద్భవించేవి, కాని అవన్నీ సముద్రమే. అలాగే, ఈ అన్ని భిన్నమైన రూపాలు కూడా శుద్ధ చైతన్యాన్ని మినహాయించి వేరుగా లేవు. చైతన్యం జ్ఞానాన్ని, జ్ఞేయాన్ని గ్రహిస్తుంది. అందుకే ఈ ప్రపంచం ఆత్మలో నిలుస్తోంది. తెలుసుకోవటం, తెలియకపోవటం అనే భావనల ద్వారా భేద భావన ఏర్పడుతుంది; దాని వల్ల మనం ఏదో ఉందని ఊహించుకుంటాం. అజ్ఞానులకు ఈ చైతన్యం ప్రపంచ రూపంలో, భయంకరంగా, అసత్యంగా కనిపిస్తుంది. జ్ఞానులకు అది వెలుగు స్వరూపంగా, సమస్తాన్ని ఏకంగా, సర్వసారం లా అనిపిస్తుంది. అనుభవాన్ని బట్టి అది సూర్యుని వంటి వాటిని ప్రకాశింపజేస్తుంది; అది సర్వజీవులకు రుచి, సత్తా ఉన్నవారికి 'ఉంది' అనే ఊహ. దీనికి ఉదయం, సాయంకాలం, నిలబడటం, పోవటం, రావటం, ఇక్కడ ఉండటం, లేకపోవటం లాంటి లక్షణాలేవీ లేవు—ఇది నిత్యం చైతన్యమే. ఈ శుద్ధ స్వరూప చైతన్యం తనలో తానే స్థితమై, అనేక విధాలుగా 'ప్రపంచం' అనే పేరుతో వికసిస్తుంది. ఎలా వెలుగు సమూహాల్లో వెలుగు ప్రకాశిస్తుందో, నీటి సమూహాల్లో నీరు ప్రవహిస్తుందో, అలాగే చైతన్యం కూడా సృష్టి కలకలలలో ప్రకంపన చెందుతుంది. తన సహజ స్వభావం వల్ల, అది వెలుగుగానూ, వెలుగుకాకపోవడంగానూ, విడదీయరానిదిగానూ, విభాగాలతో కూడినదిగానూ వ్యక్తమవుతుంది. తద్వారా, అది తన ఆత్మవిమర్శ శక్తితో అనంతత్వాన్ని వదిలి, 'నేను ఇదే' అనే భావనతో అజ్ఞాన స్థితికి చేరుతుంది. భిన్నత్వం పెరిగిన తర్వాత, పునర్జన్మల ప్రవాహాన్ని అనుసరిస్తూ, 'ఉంటుంది, ఉండదు' అనే భావనలు కూడా ఆగిపోతాయి. సూక్ష్మదేహం అనేక ప్రకంపనలతో కూడి, చేస్తుంది, చేయదు కూడా. విత్తనాలు భూమిలో ఉండి మొక్కగా ఎదిగేలా, చైతన్యం కూడా ప్రకటన చెందుతుంది. ఖాళీ అయిన ఆకాశం అన్నిరూపాలను అంగీకరించగలదు; గాలి కదలికతో, నీరు రుచితో ఉండేలా, అవన్నీ స్వభావానుసారంగా ఉంటాయి. బలమైన భూమి, ప్రకాశవంతమైన అగ్ని, స్థిరత కలిగిన లోకాలు—ఇవన్నీ కాలంతో ఏర్పడి, కాలంతోనే నశిస్తాయి. పువ్వు వల్లి చివరకు చేరేలా, తేమ మట్టిలో ఆనందంగా ఉండి, భూమిపై గడ్డిగా మారేలా ప్రకృతి మారుతుంది. మూలంలో ఉన్న సూక్ష్మ ధారలు ఫలానికి చేరి, కొత్త ఆకుల రూపంలో బయటపడతాయి. ఇంద్రధనస్సు వంటి నిర్మాణంలో పరమాణువులు కలిసిపొదుగుతాయి; యోగం ఎప్పుడూ కొత్తగా ఏర్పడుతుంది. వసంతంలో పూలు, ముక్కుళ్లు సమూహంగా ఉంటాయి; వేసవిలో అగ్ని శక్తులు ప్రబలిస్తాయి. వర్షాకాలంలో మేఘాల సమూహాలు పోటీ పడతాయి; శరదృతువులో ఫలాల సముదాయాలు పరిపక్వతను పొందుతాయి. హేమంతంలో దిశలు మంచుతో కప్పబడతాయి; చల్లని గాలులు నీటిని రాళ్ళవైపు తీసుకెళ్తాయి. కాలం తన క్రమాన్ని ఎప్పుడూ వదలదు; యుగాలతో అల్లబడినది. సృష్టి తరంగాల మీద తరంగాలుగా సాగుతుంది. దురదృష్టం తన స్థిరత్వాన్ని పొందుతుంది; భూమి తన ఆధార స్వభావంతో స్థిరంగా ఉంటుంది, లయం వరకు. ఇక్కడ, పరలోకాలలో, పద్నాలుగు రకాల ప్రాణులు ఉంటారు; వారు అనేక కర్మలు, వినోదాలు చేస్తారు, విభిన్న రూపాలు ప్రదర్శిస్తారు. వారు మళ్ళీ మళ్ళీ లయమవుతారు; మళ్ళీ మళ్ళీ జన్మిస్తారు; ప్రవాహంలో బుడగలు ఒకదానికొకటి వచ్చిపడినట్లు. వారు వస్తారు, పోతారు, నిలుస్తారు, గర్జిస్తారు, తమ ప్రయోజనాల కోసం పరుగెడతారు. జనన సముదాయంలో పిచ్చివాళ్లలా, కల్పిత భావాలతో, ప్రయత్నాలతో, దురదృష్టం చేత నడిపించబడతారు. ఇలా స్థిరమైనవి, స్థిరంకాని రూపాలు కలిగిన సంసార చక్రాలు ఎక్కడికక్కడ తిరుగుతుంటాయి. ఇవన్నీ బ్రహ్మ స్వభావం నుండే వస్తాయి, అక్కడికే తిరిగి వెళ్తాయి. ప్రతీది తానే తాను ఉద్భవిస్తుంది; ఒకటి మరొకటి కారణమవుతుంది. ఒకటి మరొకదాని వల్ల నశిస్తుంది, కానీ తానుగా తన స్వభావంలో లయమవుతుంది. ఎలా లోతైన నీటిలో కదలికలు స్థిరంగా కనిపిస్తాయో, అలాగే ఈ అసత్య, సత్య భావాలు కూడా శుద్ధ చైతన్యంగా మాత్రమే గ్రహించబడతాయి. ఎండాకాలంలో ఆకాశంలో నదులు కనిపించినట్టు, నిజానికి ఆకాశానికి రూపం లేనప్పటికీ, మనస్సులో సృష్టి దృశ్యాలు కనిపిస్తాయి. మద్యం తాగినవాడు తానే తాను వేరేలా అనిపించుకున్నట్టు, మనస్సు వల్ల చైతన్య సారం వేరేలా అనిపిస్తుంది. ఇది నిశ్చయంగా నిజమైనది కాదు, అబద్ధమైనది కాదు; ఇది చైతన్యమే, అది ఎలా ఉందో అలా ఉంటుంది. ఎలా బంగారం బంగడాలు మొదలైన ఆభరణాల్లో ఉన్నదో అలా. ఓ రాఘవ! నువ్వు ధ్వని, రుచి, రూపం, వాసనను తెలుసుకునే శక్తి ఏదైతే ఉందో, అదే ఆత్మ, అదే పరబ్రహ్మ. అది అన్నిచోట్ల వ్యాపించి, స్థిరంగా ఉంది. అది బహుత్వానికి, ఏకత్వానికి అతీతం. ఆ పావనాత్మకి రెండవదని భావించడమూ ఊహ మాత్రమే. వేరేలా ఎక్కడా అది లేదు. ఇలా, రాఘవా, పరమ చైతన్యం అన్నింటినీ ముడిపెట్టి, అన్నింటినీ వ్యాపించి, అనేక రూపాలలో వికసిస్తూ, చివరికి తానే తానుగా నిలుస్తుంది.