మనస్సులో వెలిగే చైతన్య కాంతి, అహంకారమనే మబ్బు దట్టంగా కమ్ముకున్నంతకాలం వికసించదు. అది రాత్రిపూట తులసి పువ్వు మూయబడినట్లే ఉంటుంది. “నేను” అనే భావన పూర్తిగా పోయినప్పుడు, నరకం, స్వర్గం, మోక్షం లేదా ఇంకేదైనా కోరుకునే ఊహకు స్థానం ఉండదు. మన హృదయంలో అహంకార మబ్బు విస్తరిస్తూనే ఉన్నంతకాలం, కోరికల గుత్తులు కుడా కుతజ పువ్వుల మొగ్గలు లా విస్తరిస్తూనే ఉంటాయి. అహంకార మబ్బు, జ్ఞాన సూర్యుడిని అడ్డగించినప్పుడు, అక్కడ వెలుగు ఉండదు—కేవలం ముదుటన మాత్రమే మిగులుతుంది. ఈ అహంకారం, మనకు దగ్గరగా ఉన్నట్టు అనిపించినా, నిజానికి మన ఊహలే; ఇది ఆనందాన్ని కాకుండా బాధను మాత్రమే ఇస్తుంది, చిన్నపిల్లను తలకిందులుగా చేసే జ్వరంలా. అహంకారం వ్యర్థంగా కలిగినదే; ఇది మాయను కలిగిస్తుంది, మళ్ళీ మళ్ళీ జన్మ మరణ చక్రంలో పడేస్తుంది, దారి తప్పినవాళ్లను బంధించేవాటిలా. “ఇది నేనే” అనే భావన, తీవ్రమైన మాయ వల్లే పుడుతుంది. ఇది మరో చీకటి రూపం, లోకంలో దుఃఖానికి కారణం; ఇది నిజంగా ఏనాడూ ఉండదు, ఉండబోదు. ఇక్కడ కలిగే ఆనందం లేదా బాధ, మెరుపు పుల్లను తిప్పినట్లే, అహంకార చక్రం ఆడే ఆట మాత్రమే. అహంకారం అనే బాధాకరమైన మొక్క హృదయంలో మొలిచినప్పుడు, అది కోటి కొమ్మలతో కూడిన సంసార అరణ్యంగా మారుతుంది, దాన్ని తరుగడం చాలా కష్టం. “నేను” అనే భావనే ఆ అనంత జన్మ వృక్షాల మొగ్గ; “ఇది నాదే” అనే అనేక ఆలోచనల రూపంలో అవి విస్తరిస్తాయి. మనసులో దాగి ఉన్న వాసనల వల్ల వస్తువులు బయలుదేరి వస్తాయి; అవి ఎండిన కట్టెలు గాలిలో మంటపట్టినట్లూ, అలలు వరుసగా చప్పరించే శబ్దంలా అనిపిస్తాయి. “నేను” అనే భావన లేకుండా, ఆ లోకచక్రాన్ని—దాని గొప్ప నాభి “నేనే” అనే భావన—లోపల తిప్పకుండా నియంత్రించాలి. అహంకార చీకటి మనిషి హృదయ అరణ్యంలో వ్యాపించినంతకాలం, ఆందోళనల రాక్షసాలు మత్తులో నాట్యం చేస్తూనే ఉంటాయి. అహంకార రాక్షసుడు పట్టుకున్న వాడికి, ఎటువంటి కర్మలు, మంత్రాలు శాంతిని ఇవ్వలేవు. నిర్మలమైన ఆత్మ, కలుషితం లేని అద్దంలా, స్వచ్ఛమైన చైతన్యంగా నిలిచినప్పుడు, అందులో అహంకారం ప్రతిబింబంగా కనిపిస్తుంది. అప్పుడు వ్యక్తి గురించి ఏమనాలి? అహంకార మాయాజాలం నిజమైన వాస్తవం కాదు, రఘవా! ఇది వాసనల వల్ల కలిగిన ఒక అద్భుతం మాత్రమే; దీన్ని ప్రయత్నంతో ఆపవచ్చు. “నేను లేను, నాకు ధనం, ఆనందం, బాధ ఏదీ లేదు” అని మనస్సులో ఆలోచించినపుడు అహంకారం పుట్టదు. “ఈ మాయా వైభవం అబద్ధం—నాకు రాగద్వేషాలతో ఏ సంబంధం?” అని లోపల తర్కించినపుడు అహంకారం పుట్టదు. “నేను ఆత్మలోను, ఈ జగతిలోనూ లేను” అని ప్రశాంతంగా ప్రవర్తించినపుడు అహంకారం పెరగదు. మనస్సులో “నేను”, “ప్రపంచం” అనే భావనలు కరిగిపోతే, సమత్వం స్పష్టంగా కనిపిస్తే, అహంకారం పని చేయదు. “అహంకారం స్వరూపం ఏమిటి? దాన్ని ఎలా వదిలేయాలి? దాన్ని వదిలినపుడు, శరీరంతోనో లేకుండా, ఏమి మిగులుతుంది?” అని అడిగినపుడు, మునివరుడు ఇలా వివరిస్తాడు: “రఘవా! ఈ మూడులో మూడు విధాల అహంకారం ఉన్నాయ్—మూడు లోకాలలో. వాటిలో రెండు ఉత్తమమైనవి, ఒకటి వదలవలసింది. విను, నేను వివరంగా చెబుతాను. ‘ఈ విశ్వమంతా నేనే; నేను పరమాత్మ, నశించని వాడు; ఇంకేదీ లేదు’ అనే జ్ఞానం—ఇది అహంకారంలో అత్యుత్తమమైనది. ఇది మోక్షానికి దోహదపడుతుంది, బంధనానికి కాదు; జీవన్ముక్తునిలో ఇది ఉంటుంది. దీనిని అహంకారం అంటారు, కాని అది వాస్తవం కాదు. ‘నేను అన్నింటికీ వేరైనవాడిని; జుట్టు రేణువు వంతు సూక్ష్ముడిని’ అనే భావన—ఇది రెండవ అహంకార స్వరూపం. ఇది కూడా మోక్షానికే, బంధనానికి కాదు; జీవన్ముక్తునిలో ఇది ఉంటుంది. దీనికి అహంకారం అనే పేరు ఊహలో మాత్రమే ఉంది. ‘నేను చేతులు, కాళ్లు, మొదలైనవి మాత్రమే’ అనే నమ్మకం—ఇది మూడవ అహంకారం, ప్రాపంచికమైనది, తక్కువదైనది. దీన్ని వదలాలి; ఇది ఇతరులకు శత్రువుగా గుర్తించబడుతుంది. దీనివల్ల బలహీనతకు గురైన జీవి మళ్లీ అభివృద్ధి చెందడు. ఈ హానికరమైన అహంకారం, అనేక రాజ్యాలను ఇచ్చే శక్తివంతమైన శత్రువు; దీని వలన లోకంలోని మనస్సు క్షీణించి, కష్టాల్లోనే మునిగిపోతుంది. ఈ హానికరమైన అహంకారాన్ని ఎప్పటికీ వదిలేసినపుడు, మిగిలిన రెండు స్వరూపాల అహంకారంతో ఉన్న జీవి మోక్షాన్ని పొందుతాడు. ప్రపంచీయ అహంకార దోషంతో మలచబడినవారు, ‘నేనే ఈ శరీరం’ అనే భావనను వదలాలి; ‘నేను శరీరం కాదు’ అనే దృక్కోణం మహాత్ములకు ఉంది. మొదటి రెండు అహంకారాలు, అంగీకరించినా, అవి ప్రాపంచికమైనవి కావు; మూడవ అహంకారం, బాధను కలిగించేది, వదలవలసిందే. ఈ దుర్లభమైన అహంకార ధ్వారా బంధనపు గొలుసులు ఏర్పడతాయి; ఆ స్థితికి చేరినవారు, కథల్లో కూడా దుఃఖిస్తారు. ఈ మూడవ, ప్రాపంచిక అహంకారాన్ని మనస్సులోంచి పూర్తిగా వదిలితే, బ్రహ్మన్! మనిషికి తనకోసం ఎంత లాభం కలుగుతుంది! అందువల్ల ఇది పూర్తిగా వదిలేయాలి; ఈ దుఃఖదాయకుడైన అహంకారాన్ని వదిలినంత మాత్రాన, మనిషి ఎంతదూరంగా ఉంటే అంతగా పరమ స్థితిని పొందుతాడు. పైగా, ఈ మునుపు చెప్పిన అహంకార స్థితులను ధ్యానించి, స్థిరంగా ఉన్న పాపరహితుడు ఆ పరమ స్థితిని పొందతాడు. అయితే, వీటినీ వదిలి, అహంకార భావాన్ని పూర్తిగా తొలగించినవాడు, ఇంకా ఉన్నత స్థితికి చేరుతాడు. ఎప్పుడూ, అన్ని ప్రయత్నాల్లోను, జ్ఞానులు ఈ ప్రాపంచిక అహంకారాన్ని పరమానందం, పరమ జ్ఞానం కోసం వదిలేయాలి. ఈ శరీరం, వ్యాధి, పాపానికి మూలమైన చెడు అహంకారాన్ని వదిలినదానికంటే ఉన్నతమైనది ఏదీ లేదు; ఇదే పరమ స్థితి. ఈ స్థూలమైన, ప్రాపంచిక అహంకారాన్ని మనస్సులో వదిలినవాడు, కూర్చుని ఉన్నా, కార్యంలో ఉన్నా, పతనానికి గురి కాడు.