ఓ రాఘవ, ఈ జగత్తులో మనకు కనబడే దృశ్యమంతా ఏనాడు పుట్టిందీ కాదు, ఉన్నదీ కాదు, భవిష్యత్తులో ఉండబోదు కూడా. ఇప్పుడే కూడా ఇది నిజంగా లేదు. అసలు ఉండేది, తెలియదగినది కాదు—అది పరమార్థమే. ఈ విషయాన్ని వేలాది వాదనలతో వివరించాను, అనుభవపూర్వకంగా కూడా చూపించాను. ఇప్పుడు నీకు దీని తాత్పర్యాన్ని వివరిస్తాను. ఈ చైతన్యమయమైన, ప్రశాంతమైన విస్తారమే మూడు లోకాలకు ఆధారం. ఇది నిజమైన వాస్తవం. మరి ఇందులో అసత్యమో, వేరే ఏదైనా ఉందని ఎలా భావించగలం? ఈ చైతన్యమే అద్భుతమైనది—అది కదలికలోనూ, నిశ్చలతలోనూ ఆనందిస్తుంది. ఇదే చైతన్యంతో ఈ జగత్తును మనం చూస్తున్నాం. మూడు లోకాల అనుభవం అనగా చైతన్య సూర్యుని కాంతి వలయమే. ఓ జ్ఞానవంతుడా, సూర్యుడు, అతని కిరణాలు వేరుగా ఉన్నట్టు ఎక్కడ ఉంది? చూడలేం కదా! మన అనుభూతి తెరుచుకోవడం, మూయడం అనేవి జగత్తు అనుభవం ఉదయాస్తమయాలే. ‘నేను’ అనే భావనను తెలుసుకోలేకపోతే, అది పరమార్థాకాశంలో మలినంగా మారుతుంది. కానీ ‘నేను’ అనే భావనను నిజంగా గ్రహిస్తే, అదే పరమార్థాకాశంగా మారుతుంది. ఈ భావనను పూర్తిగా గ్రహించినప్పుడు, అది ఇక ‘నేను’ అనే భావనగా ఉండదు; నీటిలో నీరు కలిసినట్టు, అది చైతన్యాకాశంతో ఏకమైపోతుంది. ‘నేను’ అనే భావన నుంచే ఈ జగత్తు కనిపిస్తున్నదంతా కేవలం భ్రమ మాత్రమే; అది నిజంగా ఉండదు. మరి, ఈ ‘నేను’ స్వరూపాన్ని విచారించే వారికి అది ఎలా నిలుస్తుంది? అజ్ఞానపు చీకటి ఉన్నవారి మనసును కూడా రాక్షస బుద్ధి వేధిస్తుంది. కానీ అంతర్గతంగా నిర్మలమైన పిల్లలకు, విచారణ లేకపోతే, అది బాధించడం జరగదు. మన లోపల చైతన్య ప్రకాశం ‘అహంకార’ మబ్బుతో మూసుకుపోతే, నైట్-లోటస్ పువ్వు రాత్రి విప్పనట్టు, అది వికసించదు. ‘నేను’ అనే భావన పూర్తిగా తుడిచివేసినప్పుడు, నరకం, స్వర్గం, మోక్షం, ఇతర వాంఛల ఊహకు స్థానం ఉండదు. హృదయంలో అహంకార మబ్బు విస్తరించేవరకు, కోరికల సమూహం కుతజ పువ్వుల మొగ్గలవలె విస్తరిస్తూనే ఉంటుంది. అహంకార మబ్బు చైతన్య సూర్యుని అడ్డుకుంటే, అక్కడ ముద్దుతనమే మిగిలిపోతుంది—ప్రకాశం ఉండదు. ఈ అహంకారం మనకు ఎంతో దగ్గరగా కనిపించినా, అది తప్పుడు ఊహ మాత్రమే; అది సుఖాన్ని కాదు, బాధనే ఇస్తుంది—బాలుడిని తికమక పెట్టే జ్వరం వంటి దుఃఖమే. వ్యర్థంగా ఊహించిన ఈ అహంకారం మాయను కలిగించి, జనన మరణాల చక్రాన్ని తిరుగజేస్తుంది; దారితప్పినవారికి ఇది సంక్షోభమే. ‘ఇది నేనే’ అనే భావన తీవ్రమైన మాయ నుంచి వస్తుంది—ఇది మరో చీకటి. ఇది లోకంలో దురదృష్టానికి కారణం అయినా, నిజంగా ఉండదు, భవిష్యత్తులో ఉండదు కూడా. ఇక్కడ కలిగే సుఖదుఃఖాలు—all are just the play of the wheel of ego, like the movement of a firebrand. ఈ అహంకార మొగ్గ హృదయంలో నాటితే, అది వేల కొమ్మలతో విస్తరించే సంసార అరణ్యంగా మారుతుంది, తేలికగా తొలగించలేము. ‘నేను’ అనే భావన అనేది అవినాశి జన్మ వృక్షాలకు మొగ్గ. వాటి అనేక కొమ్మలు ‘ఇది నాది’ అనే ఆలోచనలుగా విస్తరిస్తాయి. విషయాలు మనసులోని వాసనల వల్ల ఉద్భవించి, ఎండిన దుండ మంటలో చప్పుడును, తరతరాల అలల గోలను పోలి కనిపిస్తాయి. ఓ రాఘవ, నీవు ‘నేను’ అనే భావన లేకుండా, లోపల తిరిగే సంసార చక్రాన్ని నియంత్రించాలి. మనుషుల హృదయాల్లో అహంకార చీకటి విస్తరించేంతవరకు, ఆందోళనల భూతాలు మత్తులో తేలుతూ నాట్యం చేస్తూనే ఉంటాయి. అహంకార భూతం పట్టుకున్న దురదృష్టవంతుడికి, ఎలాంటి క్రతువులు, మంత్రాలు ఉపశాంతినివ్వలేవు. నిర్మలమైన ఆత్మ, మలినరహితమైన అద్దంలా, స్వచ్ఛమైన చైతన్యంగా ఉన్నప్పుడు, దానిలో అహంకార ప్రతిబింబమే కనబడుతుంది. అప్పుడు మనిషి గురించి ఏమి చెప్పగలం? అహంకార అద్భుతం పరమార్థ స్వరూపం కాదు, ఓ రాఘవ! ఇది వాసనల కారణంగా కలిగిన భ్రమ మాత్రమే; దీన్ని కృషితోనే నిలిపేయవచ్చు. ‘నేను లేను; ధనం, సుఖం, దుఃఖం నాది కాదు’ అని మనస్సులో విచారించేవారికి అహంకారం పుట్టదు. ‘ఈ మాయా వైభవం అసత్యం; నాకు రాగద్వేషాలతో సంబంధం ఏమిటి?’ అని లోపల పరిశీలిస్తే, అహంకారం పుట్టదు. ‘నేను ఆత్మలోను లేను, ఈ జగద్వైభవంలోను లేను’ అని ప్రశాంతంగా జీవించేవారికి అహంకారం పెరగదు. లోపల ‘నేను’, ‘లోకం’ అనే భావనలు కరిగిపోయి, సమత్వం స్పష్టంగా ఉన్నప్పుడు అహంకారం పని చేయదు. అహంకారం స్వరూపం ఏమిటి? దాన్ని ఎలా విడిచిపెట్టాలి? దాన్ని వదిలినప్పుడు, శరీరం ఉన్నా లేకపోయినా, మిగిలేది ఏమిటి? ఓ రాఘవ, మూడు లోకాలలో మూడు రకాల అహంకారాలు ఉన్నాయి. అందులో రెండు ఉత్తమమైనవి, ఒకటి వదిలేయాల్సింది. విను, వివరంగా చెబుతాను. ‘ఈ సర్వ జగత్తు నేనే; నేను పరమాత్మ, అవినాశి; వేరే ఏమీలేదు’ అనే అవగాహన అత్యుత్తమమైన అహంకార స్వరూపం. ఇది మోక్షానికి దారి చూపుతుంది, బంధనానికి కాదు; జీవన్ముక్తులలో ఇది కనిపిస్తుంది. దీనికి అహంకారం అనే పేరు కేవలం మాటల కోసమే, వాస్తవంలో కాదు. ‘నేను అన్నింటికీ భిన్నమైనవాడిని, వ毛కంటే వందవంతు సున్నితుడిని’ అనే భావన రెండవ అహంకార రూపం. ఇది కూడా మోక్షానికి ఉపయోగపడుతుంది, బంధనానికి కాదు; జీవన్ముక్తుని వద్ద ఇది ఉంటుంది. దీనికి అహంకారం అనే పేరు ఊహాత్మకమే, నిజంగా కాదు. ‘నేను చేతులు, కాళ్లు, మొదలైనవి మాత్రమే’ అనే బలహీనమైన మూడవ అహంకారం లోకికమైనది, తక్కువదైనది, హానికరం. దీన్ని వదిలేయాలి; ఇది ఇతరులకు శత్రువుగా గుర్తించబడింది. దీని బారిన పడితే, ప్రాణి తిరిగి అభివృద్ధి చెందదు. ఈ హానికరమైన అహంకారమే ప్రపంచానికి రకరకాల అధికారాలు ఇచ్చినా, చివరికి మనసును క్షీణింపజేసి, కష్టాల్లోనే ముంచేస్తుంది. దీన్ని మన జీవితంలో చాలాకాలం వదిలిపెట్టినప్పుడు, మిగిలిన అహంకారంతో ఉన్న జీవి మోక్షాన్ని పొందుతాడు, ఓ ధన్యుడా!