ఒకసారి మహర్షి వసిష్ఠుడు, రాఘవుడైన రామునికి జీవన మాయ, అజ్ఞానం, మనస్సు కల్పనల గురించి శాంతంగా వివరించసాగాడు. ‘‘ఈ మాయే అజ్ఞానం; ఇదే కల్పన, దీనివల్ల భయం కలుగుతుంది. జ్ఞానులు చెప్పే ‘కర్మ’ అనేది మనస్సు దీంట్లో లీనమవడమే. దృష్టికర్త, దృశ్యము కలిసిపోవడం అనేది మనస్సు మాయ; ఇది తప్పు, పిల్లలు మట్టితో ఆడుకునే ఆటలాంటిది. దృశ్యములో లీనతను మనం ఆత్మస్వరూపంగా అనుభవిస్తాం; ఇదే సంసార మద్యం, దీనిని జ్ఞానులు అజ్ఞానం అంటారు. ఈ అజ్ఞానంతో బాధపడే ప్రపంచానికి శుభం దక్కదు, అంధుడికి సూర్యుడి కాంతి కనబడనట్లు. ఇది మనస్సు కల్పన నుండే ఉద్భవిస్తుంది, ఆ కల్పన లేకపోతే, అది తానుగా నశిస్తుంది. ఓ జ్ఞానీ! కల్పనను మనస్సులోని నిర్వికల్పత ద్వారా బలహీనపరిచినపుడు అది కరుగుతుంది. అన్ని విషయాలనుండి వేరుపడి, స్థిరతను సాధించినపుడు, నిజమైన జ్ఞానం తేటగా కనిపించినపుడు, అసత్యం అంతమయ్యినపుడు, భేదరహితమైన శుద్ధచైతన్యం—అదే ఆత్మ—సాధ్యమవుతుంది. అందులో నాస్తిత్వం లేదు, స్తిత్వం లేదు; సుఖం లేదు, దుఃఖం లేదు. అందులో కేవలం స్వరూపమే అనుభవమవుతుంది; అది మనస్సు, ఇంద్రియాల కల్పన ద్వారా కాదు. అది ఎన్ని వాసనలున్నా, వాటి ద్వారా తాకబడదు; ఆకాశాన్ని మేఘాలు తాకలేని విధంగా. రశ్మిలో పాము కనిపించడంలా, మనస్సు మాయతో బంధనాన్ని కల్పించుకుంటుంది; కానీ అది నిజంగా బంధితమై ఉండదు. ఒక కల్పనను మరొక కల్పన కల్పిస్తుంది; అది వేరే రూపాన్ని ధరించుకుంటుంది, పగటి, రాత్రి వేళల్లో ఆకాశం వేరుగా కనబడినట్లు. ఏది అసత్యం కాదు, కష్టపడకుండా, నిబంధనలతో లేని, అయోమయములేని దానిని మనం అలానే ఊహిస్తే, అది ఆనందానికి మూలమవుతుంది. ఖాళీ గుడిసెలో సింహం ఉందేమో అని భయపడినట్టే, ఖాళీ శరీరంలో బంధనముందని భయపడతారు. గుడిసెలో చూసినపుడు సింహం కనబడనట్లే, పరిశీలించినపుడు సంసార బంధనం కనబడదు. ‘ఇది లోకం, నేను ఇదాన్నే’ అనే భావన మాయే; అది సంధ్యా వేళ పిల్లలు తమ నీడ చూస్తూ భయపడినట్టు. మనస్సు కల్పన వల్లే, జీవికి వస్తువుల ఆస్తిత్వం, అనస్తిత్వం, మంగళం, అమంగళం—all ఇవి క్షణంలో మారిపోతూ, మాయగా, నిజముగా కనిపిస్తాయి. తల్లి, భార్యగా భావించి మెడచుట్టు ఆలింగనం చేస్తే, భార్యగా తన పాత్రను పోషిస్తుంది. ప్రేయసిని తల్లిగా భావించి ఆలింగనం చేస్తే, కామవాసన అంతా పోతుంది. వస్తువుల ఫలితాలు మన భావనలపై ఆధారపడి ఉంటాయని గమనించిన జ్ఞానులు, ఈ లోకంలో ఏదీ స్థిరంగా ఒకే స్వభావంతో ఉందని చెప్తారు. మనస్సు ఏదిని ఎలాంటి భావనతో ధృఢంగా ఆలోచిస్తే, ఆ భావన ఉండేంతవరకు అదే నిజమై కనిపిస్తుంది. నిజంగా ఏదీ నిజం కాదు, ఏదీ అసత్యం కాదు; ఎవరి భావన ఎలా ఉంటే, వారికి అది అలా కనిపిస్తుంది. మనస్సు ఆకాశంలో ఏనుగును ఊహించి, ఆకాశవనంలో ఏనుగును వెంబడిస్తుంది, తానే ఆకాశంలో ఉన్నట్టు. కనుక, నువ్వు కూడా కల్పన మాత్రమే; అన్ని రూపాల కలయిక. దీన్ని వదిలేయి రాఘవా! నీ స్వరూపంలో స్థిరమై విశ్రాంతి పొందు. రత్నానికి నిర్జీవత్వం వలన ప్రతిబింబాలను ఆపలేదు; కానీ నీవు అలాంటి వాడు కవు రామా. నీ మనస్సు-రత్నంలో ప్రతిబింబించే దేనినైనా అసత్యంగా తెలుసుకో, దాని వలయాన్ని నీపై పడనివ్వకు. లేదా, దానినే పరమాత్మతో ఏకత్వంగా భావించి, నువ్వే ఆద్యంతరహితుడవని ధ్యానించు. నీ మనస్సులో ప్రతిబింబించే ఆలోచనలు, ఇతరులు మనస్సు అన్యత్ర లగ్నమైతే వారిని ప్రభావితం చేస్తాయి; కానీ నిన్ను ప్రభావితం చేయవు, స్ఫటికంలా నీవు నిష్ప్రభావంగా ఉండు. ఎలా వివిధ రంగులు నిష్కళంకమైన స్ఫటికంలో కనిపిస్తాయో, అలాగే లోకాల పట్ల వాంఛలు నీ మనస్సులోకి వచ్చి, అవే అని కనిపించనివ్వు. కనిపించేదాన్ని వదిలి, పొందవలసినదాన్ని అన్వేషిస్తూ, దృష్టికర్తను మాత్రమే చూసేవాడైతే, దృశ్యాన్ని వదిలేయాలి. పరమార్ధంలో మేల్కొన్నవాడికి, జీవించి ఉన్నవాడికి, సంసార మార్గం మోహమయం, గాఢమైన నిద్ర వంటిది. అన్ని ఇంద్రియ సుఖాల్లో కూడా పూర్తిగా విరక్తి కలిగినవాడు, ఆశ లేక, ఆకాంక్ష లేక, రుచి లేని వాడవుతాడు. మనస్సు అలసిపోయి, అనురాగం లేకుండా పోయినపుడు, ఆత్మ పరమాత్మలో లీనమవుతుంది; సూర్యుడి కాంతిలో మంచు కరుగినట్లు. కామతృప్తి తరంగాలు ఆగిపోయినపుడు, వర్ష మేఘాలు పోయిన తర్వాత నదులు ఎండిపోవడం లాగా, అంతరంగ గందరగోళం కూడా శాంతిస్తుంది. సంసార ఆశల వల తెగిపోతే, ఎలుక పంజరాన్ని పగలగొట్టినట్టు, విరక్తి వల్ల గుండ్రంగి బంధనములు విడిపోతే, విముక్తి కలుగుతుంది. కటకఫలంతో నీరు శుభ్రమయ్యేలా, జ్ఞానబలంతో తన స్వరూపం తేటగా, ప్రశాంతంగా మారుతుంది. రాగద్వేష ద్వంద్వాలకు, ఆధారాలకు అతీతమైన మనస్సు, మాయను విడిచి, పక్షి పంజరాన్ని విడిచిపోతున్నట్టు బయటపడుతుంది. సందేహాలు, హీనభావాలు, విచారణ, అయోమయాలు లేకుండా, మనస్సు లోపల వెలిగిపోతుంది; పూర్ణచంద్రుడు లాగా. పరమ సౌందర్యంలో పుట్టిన, ఎత్తుగా, దూరంగా ఎదిగిన సమత్వం, సముద్రంపై తేలియాడే సున్నితమైన గాలి లాగా ప్రతిచోటా వ్యాపిస్తుంది. అంతరంగంలో ఉన్న అజ్ఞానాంధకారం, ముద్దుతనం, చికాకులతో సంసార వాంఛ రాత్రి పగలు కలిసిపోయినట్టు క్రమంగా మాయమవుతుంది. ఇలా వసిష్ఠుడు రామునికి మాయ, కల్పన, అజ్ఞానం, వాటి నివృత్తి, స్వరూపానందం, విముక్తి మార్గాన్ని మృదువుగా, స్పష్టంగా వివరించాడు.