ఓ రామా, ఈ జగత్తు అంతా మనస్సే మూలకారణం, మనస్సే కర్త, మనస్సే ఈ సృష్టికి కారణం. మనస్సు తన సహజ స్వభావంతోనే అనేక రూపాలుగా విస్తరించి, అపవిత్రతను వ్యాపింపజేస్తుంది. మనస్సే వ్యక్తి స్వరూపం కావున, దానిని మంచి మార్గంలో నడిపించాలి. ఎందుకంటే, లోకంలోని సమస్త ప్రాణులు మనస్సుపై నియంత్రణ ద్వారా మాత్రమే సాధ్యమవుతాయి. దేహం నిజంగా దేహమే అయితే, మహా బుద్ధి కలిగిన వీర్యధాతువు ఎలా వివిధ భాగాల్లో ప్రవేశించి, అనేక దేహాలను సృష్టించగలదు? అందువల్ల, నిజంగా మనస్సే వ్యక్తి, దేహం కూడా మనస్సే. ఇది ఏ పదార్ధంతో తయారైundo, అదే దానిని పొందుతుంది—ఇందులో సందేహం లేదు. అసత్యము కానిది, సహజంగా కలిగినది, నిబంధనలకు అతీతమైనది, మాయా కలుషతలేని దానిని నిరంతరం ధ్యానించు; అప్పుడు నీవు సత్యాన్ని పొందుతావు. మనస్సు స్థితి దేహాన్ని సమీపిస్తుంది, రూపాన్ని కాదు; మనస్సే వెళ్లిపోతుంది, దేహం కాదు. అందుచేత, నీ మనస్సు సత్యాన్ని చేరాలి, అసత్యాన్ని వదిలేయాలి. దిక్కు, కాలం, ఇతర పరిమితులు లేని, శాశ్వతమైన, వికారం లేని ఆ పరమ తత్త్వంలో, ఈ మనస్సు అనే మాయా జ్ఞానం ఎలా కలిగిందో విచిత్రం. ఎందుకంటే, దానికి భిన్నమైనదేమీ లేదు—గతం లేదు, భవిష్యత్తు లేదు—అందువల్ల, అందులో మచ్చ ఎలా, ఎక్కడ, ఏ రూపంలో ఏర్పడగలదు? బాగా అడిగావు, ఓ రామా! నీవు ఇప్పుడు మోక్షయోగ్యమైన, పరమ వివేకంతో నిండిన మనస్సును పొందావు. అది సుఖోద్యానంలో వికసించిన పుష్పంలా ప్రకాశిస్తుంది. ముందున్నది, తరువాత ఉన్నది పరిశీలించాలనే ధ్యేయంతో నీ మనస్సు, శివాది మహానుభావులు పొందిన పరమ స్థితిని కూడా చేరుతుంది. కానీ, రామా, ఇప్పుడే నీ ప్రశ్నకు సమాధానం చెప్పే సమయం కాదు; అంతిమ విషయాన్ని చెప్పే సమయంలో దానిని వివరించబడుతుంది. ఆ సమయంలో నన్ను అడిగితే, నీ చేతిలో నేళ్లికాయ ఉన్నట్లు స్పష్టంగా సమాధానం తెలుస్తుంది. నీ ప్రశ్న అంతిమ సమయంలో ప్రకాశిస్తుంది, వర్షాకాలంలో కోకిల గానం లాగ, శరదృతువులో హంస గానం లాగ. వర్షాంతంలో ఆకాశంలో కనపడే నీలిమ అందంగా ఉంటుంది; వర్షంలో అది మేఘ సమూహాల వల్ల కనపడుతుంది. ఇప్పుడు మనస్సు గురించి ఈ గొప్ప విచారణ ప్రారంభమైంది; విను, ఓ మహాత్మా! మనస్సు శక్తివల్ల సమస్త ప్రాణులు ఎలా జన్మిస్తారో చెప్పుతాను. మనస్సు యొక్క స్వభావమే క్రియ, దీన్ని ముక్తికాంక్షులు నిర్ణయించారు. వివిధ శాస్త్రపారాయణులు తమ తమ అభిప్రాయాలను వివిధ రీతుల్లో వివరించారు. మనస్సు ఎలాంటి స్థితిని స్వీకరిస్తేదో, అదే దాన్ని పొందుతుంది. ఇది పరిమళ మేఘాల మధ్య వాయువు పరిమళాన్ని గ్రహించడంలాంటిది. ఆ స్థితిని ఊహించి, తనంతట తానే దానితో రంగు పులుముకుంటుంది. ఆ నిశ్చయాన్ని స్వీకరించి, దానిలోనే ఆస్వాదనను పొందుతుంది; అప్పుడు దేహంలో, బుద్ధిలో, ఇంద్రియాలలో కూడా ఆ స్థితిని అనుభూతి చేస్తుంది. దేహం కూడా మనస్సు వల్లే ఏర్పడుతుంది; దేహం మనస్సును అనుసరిస్తుంది, దానికి ఆధీనమై ఉంటుంది. ఇది పరిమళాన్ని గ్రహించిన వాయువుతో సమానం. జ్ఞానేంద్రియాలు చురుకుగా ఉన్నపుడు, కర్మేంద్రియాల సమూహం కూడా స్వయంగా కదిలిపోతుంది; ఇది గాలిలో తిప్పబడే ధూళివలె. కర్మేంద్రియాలు చురుకుగా ఉన్నపుడు, అవి తమ శక్తిని పూర్తిగా ప్రదర్శిస్తాయి; ఇది గాలిలో లేచిన ధూళికలాపంలా. ఈ విధంగా, కర్మ మనస్సు నుండే ఉద్భవిస్తుంది; మనస్సే కర్మానికి విత్తనం. వీటి ఉనికి విడదీయలేనిది—పుష్పం, పరిమళంలా. మనస్సు దృఢమైన సాధన వల్ల ఎలాంటి స్వభావాన్ని స్వీకరిస్తుందో, దాని ప్రకారమే దాని కదలికలు, అను కర్మలు విస్తరిస్తాయి. ఇలా, అది ఫలితాన్ని ఇచ్చే కర్మను చురుకుగా చేస్తుంది; వెంటనే దాని రుచిని అనుభవించి, దానికి బద్ధమైపోతుంది. మనస్సు ఏ స్థితిని స్వీకరిస్తుందో, దానిని నిజమైన వస్తువుగా భావిస్తుంది; అదే పరమ శ్రేయస్సు అని నిశ్చయించుకుంటుంది. ఇలా స్థిరమైన మనస్సులు ధర్మం, అర్థం, కామం, మోక్షం కోసం ప్రయత్నిస్తూనే ఉంటాయి. కపిల సిద్ధాంతవాదులు తమ మనస్సుతో తమ సిద్ధాంతాన్ని స్థాపించి, తమ శాస్త్రాల్లోని అభిప్రాయాలను నిర్మిస్తారు. ముక్తి వేరే విధంగా సాధ్యపడదని నమ్మి, తమ అభిప్రాయాన్ని ప్రచారం చేస్తూ, తమ నిశ్చయాలపై స్థిరంగా ఉంటారు. వేదాంతAchAryులు ‘ఇది అంతా బ్రహ్మమే’ అనే ధ్యేయంలో బుద్ధిని స్థిరపరిచి, తర్కం, శమ, దమాది సాధనలతో తమ సిద్ధాంతాన్ని నిర్మిస్తారు. ముక్తి వేరే విధంగా సాధ్యపడదని నమ్మి, తమ అభిప్రాయాన్ని ప్రచారం చేస్తూ, తమ నిశ్చయాలపై స్థిరంగా ఉంటారు. చైతన్య సిద్ధాంతవాదులు తమ బుద్ధిని తమ అభిప్రాయ రూపంలో ప్రతిఫలింపజేసి, తమ అభిప్రాయాన్ని తమ నిశ్చయాల ప్రకారం వివరించుకుంటారు. ఇతరులు, ఆర్హతాదులు, ఇంకా ఇతర వర్గాలు తమ ఇష్టప్రకారం, వాంఛల ప్రకారం, వైవిధ్యమైన సిద్ధాంతాలు, ఆచరణలు నిర్మించుకుంటారు. ఇవి అన్నీ, నిశ్చయంగా పట్టుకున్న అభిప్రాయాల నుండి, నిశ్చలమైన, కారణం లేని నీటిలో తుడిపాటి గుబ్బలు ఏర్పడినట్లు, అనేక రూపాల్లో పుట్టుకొస్తాయి. ఓ మహాబాహో! ఈ అన్ని సిద్ధాంతాలకు మూలం మనస్సే; సముద్రం అన్ని రత్నాలకు మూలమైనట్లు. వేపపండ్లు సహజంగా చేదు కావు, వేడి, చలి, చంద్రుడు, అగ్ని కూడా కాదు; మనస్సు ఎలా భావిస్తుందో, అలా అవి అనుభవించబడతాయి. అప్రయత్నమైన ఆనందాన్ని పొందేందుకు ప్రయత్నించు; మనస్సును అందులో లీనమయ్యేలా చేయాలి—అప్పుడు అది సాధ్యమవుతుంది. ఈ మాయా ప్రపంచపు మోహాన్ని మనస్సు వదిలేయాలి; దాని వల్ల కలిగే సుఖ, దుఃఖాల ద్వారా మనిషి బలవంతంగా లాగబడతాడు. కనబడే వస్తువులను అపవిత్రమైనవి, అసత్యమైనవి, మాయా సృష్టి, భయానికి కారణమని భావించకు; వీటిలో బంధనాన్ని ఊహించకు, ఓ పాపరహితుడా!