ఈ ప్రపంచంలో కాలము తన కార్యచరణ వేళను చూపిస్తూ, సూర్యుని దీపాన్ని తన చర్య వేళతో నాలుగు మూలల్లోకి నడిపిస్తాడు. అతడు దయతో ప్రపంచ గృహంలో ఏది, ఎక్కడ ఉందో పరిశీలిస్తాడు. సూర్యుని కన్నుతో క్షణంలోనే రోజులు పరిపక్వమవుతున్నట్లు తిలకించి, ప్రపంచాన్ని సంరక్షించే ఫలాలను, పురాతన అరణ్యంలో పండిన ఫలాలను భక్షించేవాడిలా ఆస్వాదిస్తాడు. మరణం, ఒక భయంకరమైన పెట్టె వలె, ప్రపంచాల రత్నాలను, ఈ శీర్ణమైన గుడిసెలను, తన భయానక గర్భంలో నెమ్మదిగా జమ చేస్తుంది. ప్రపంచ రత్నాల మాలను, గుణాలతో నిండి, అలంకరణ కోసం ధరించి, మళ్లీ దానిని కోసి విడిచిపెడతాడు. పగలపు హంసను అనుసరించే రాత్రి కమలాల మాలతో, చంచలుడు ఎప్పుడూ ఆకాశాన్ని నక్షత్రాల కిరణాలతో చుట్టుకుంటాడు. జీవితపు మద్యం అమ్మకందారుడు, పర్వతాన్ని, నదిని, మేఘాన్ని, ప్రపంచాన్ని కలిపి కలిపి, ప్రతిరోజూ నక్షత్రాల ఎర్ర చుక్కలను చిమ్మి, తాగేస్తాడు. ఈ చిన్నదానిని, పెద్దదానిని దొంగిలించే దొంగ, యువత, కమలం, చంద్రుడు, జీవన సింహపు జుట్టు – ఏదీ అతనికి అందకుండా ఉండదు. ప్రపంచ చక్రంలో ఆటలతో, ప్రాణులను నలిపి, పడగొట్టి, తనలోనే ఆనందిస్తాడు; ఉదయ, అస్తమయపు చిరునవ్వుతో. అన్ని స్థితులను చేరిన కర్త, భోగ్త, నాశకుడు, స్మరించేవాడు; అన్నీ చేస్తాడు, కానీ ఏమీ చేయని వాడిలా ఉంటాడు. కాల శక్తి, ప్రజల్లో ప్రకాశిస్తూ, ఒకే సమయంలో మొత్తం రూపాన్ని చూపిస్తుంది, దాచిపెడుతుంది; శుభ, అశుభ రూపాల్ని కలిగి, కాల విభాగాలన్నింటితో గుర్తించబడుతుంది. ఈ మహా నాటకంలో, ప్రపంచంలోని యువరాజుకు – కాలం ద్వారా శక్తి కొలవబడని వాడికి – ఈ అడుగులు దూరంగా ఉంటాయి. అతడు, మాయలో పడిన, దుఃఖంలో మునిగిన జీవ సమూహాలతో, ప్రపంచాన్ని, శీర్ణమైనదిగా, జీవన అడవిలో వేట ప్రదేశంగా మారుస్తాడు. ఒక చోట, అగ్నివ్వాపు కమలం పుష్పిస్తుంది; ఆటల సరస్సు, ప్రళయ యుగ మహాసముద్రం. కాల ప్రవాహం, ప్రపంచంలో, ఆ జీవులతో నిండి, జీవన సముద్రాల పులుపు, చేదు, ఉప్పు రుచుల్లో వృద్ధులుగా మారుతుంది. భయంకరుడు, అన్ని దిశల్లో కదిలి, తల్లి సమూహాలతో కలిసి, జీవన అడవిలో, మానవ దుప్పులను ఆకర్షించే స్త్రీ-బల్లి. భూమి ఆమె పాదంలో, రుచులతో నిండి, కమలాల, పాదరాళ్ల, పూల మాలల వలలు అలంకారంగా మెరిసిపోతుంది. గర్జిస్తూ, ఉద్ధృతంగా దెబ్బతీస్తూ, మానవ సింహం, చేతుల గృహంలో, విస్తారమైన జుట్టుతో, ఆటపాటల పక్షిలా ప్రియంగా ఉంటాడు. గుమ్మడికాయ వీణ మాధుర్యంతో, శరదృతువు ఆకాశపు స్వచ్ఛ ప్రకాశంతో, దేవుడు మహాకాలుడు, యౌవన కోయిలలా ఆనందంగా ఉంటుంది. ఎప్పుడూ గర్జించే రూపంతో, బాధ బాణాలను పారబోసి, 'అవిచిత్ర' అనే ధనుస్సుతో, అన్ని చోట్ల అలకించేవాడు. అత్యున్నత ఆటలతో, తిరుగుతూ, పట్టుకుని, చక్రంలా తిరుగుతూ, చీల్చుతూ, ఈ వృద్ధ, ప్రపంచంతో శీర్ణమైన, చంచల కోతి – కాలం – తన శరీరాన్ని నడిపిస్తుంది. ఈ కష్టమైన సుఖాలలో, మరో రత్నం కనిపిస్తుంది; ప్రపంచం దాన్ని విధి, కాలం అని పిలుస్తుంది, అది చేసే వాడిగా నమ్ముతుంది. కర్మలో, కేవలం చర్య తప్ప, వేరే ఏదీ కనిపించదు; దాని స్వభావం కంపనం మాత్రమే; నిర్ణీత రూపం లేదు. దీనివల్ల, జీవ సముదాయము ఎప్పుడూ బలహీనంగా ఉంటుంది; వేడి మీద మంచు కరిగినట్లుగా, దుఃఖంలో మునిగిపోతుంది. ప్రపంచ భోగ వలయము – ఇక్కడ కనిపించేదంతా – అతని నాట్యశాల; ఇక్కడ అతడు నాట్యం చేస్తాడు. మూడవది, 'మరణం' అనే భయంకర నామాన్ని ధరించి, కపాలధారి శరీరంతో, మత్తులో, విధి ప్రపంచంలో నాట్యం చేస్తుంది. ఎందుకంటే, మరణం నిరంతరం, తన ప్రియమైన విధితో, ఓ మునీశ్వరా, పరమ ప్రేమికుడిగా నాట్యం చేస్తుంది. మిగిలినవి, శుద్ధమైన చంద్రమండలంలా, గంగాధరుడు – ఈ ఇద్దరు, మూడు రూపాలలో, ప్రపంచ జీవన ఛాతిపై పవిత్ర యజ్ఞోపవీతంలా, తంతి, తంతిలేని ప్రకాశంతో మెరిసిపోతారు. చంద్రుడు, సూర్యుడు – చేతుల అడుగులో బంగారు కంకణాలు; చేతిలో ఆటపాటల కమలం; బ్రహ్మాండపు దివ్య కమలహృదయం – ఇవన్నీ అలంకారాలుగా ఉంటాయి. నక్షత్రాలు, చుక్కలు, కమలాల తడిమిన పువ్వులు, సముద్ర జలాలతో కడుగబడిన – ఒకే ఆకాశం, ఒకే ఆకాశమే. అటువంటి రూపం ముందు, విధి, ఎప్పుడూ ఆకాంక్షతో, ఆరంభాలు ఎప్పుడూ ఆగని ఉత్సాహంతో నాట్యం చేస్తుంది. ప్రపంచ మండపంలో, నాట్యాన్ని ఆనందించే ఆమె, నిర్బంధ కంపన రూపంలో, సంఘటనల రాక, పోకలతో ఎప్పుడూ చమకిల్లుతూ ఉంటుంది. ఆమె దేహంపై అందమైన అలంకారాలు ఇతర లోకాల వరుసలు; ఆమె విశాలమైన జుట్టు ఆకాశం నుంచి పాతాళం వరకు వేలాడుతుంది. నరకపు పాదమాల, దుష్ట కార్యాల తంతిపై, ఆమె పాతాళపు పాదంపై వణుకుతూ, మణిమణికలు మ్రోగిస్తూ ఉంటుంది. ఆమె నుదిటిపై కస్తూరి చుక్కను, కర్మ మిత్రుడు, చిత్రగుప్తుడు, రాత్రి సమయంలో నుదిటిపై చిత్రించి, అలంకరిస్తాడు. యుగాంతంలో కలి రూపాన్ని ధరించి, ఉధృతంగా కదులుతూ, ఈ దేవత మళ్లీ నాట్యం చేస్తుంది; ఆమె గర్జనలు పర్వత శిఖరాలపై ప్రతిధ్వనించాయి. ఆమె వెనుక, ఉచ్చితంగా ఊగుతూ, మయూరపిచ్చాలతో అలంకరించిన యౌవన రథాలు; ఆమె మూడు కళ్ళు, విస్తారమైన భయంకర దృష్టితో భయపెడతాయి. ఆమె జుట్టు, శరదృతువు చంద్రకాంతిలా, తలపై విరబూసి, అందమైన మందార పువ్వులు, గౌరీ యొక్క పాండుర యాక్తైల్ వాయిలను ఊపుతుంది. భైరవుని పొట్ట రూపంలో డ్రమ్స్ మ్రోగిస్తూ, ఆమె ఉధృత నాట్యాన్ని ప్రతిధ్వనింపజేస్తుంది; ఇంద్రుని శరీరంలోనుంచి తీసిన, వెయ్యి రంధ్రాలున్న కపాలాలను కలిపి మ్రోగిస్తుంది. ఆకాశం, శరీర ముక్కలు, దండాల ముక్కలతో నిండి, ఆమె స్వయంగా, తనకే, మేఘాల వలె నల్లగా కనిపిస్తుంది. అన్ని జీవుల తలలతో తయారైన కమలాల హారాలు, చక్రాలతో అలంకరించబడిన ఆమె, మహాయుగాలలో తన నాట్యంలో తలతిరుగుతూ ప్రకాశిస్తుంది.