ఓ రాఘవ వంశజుడా, ఈ జగత్తు అనేది స్వచ్ఛమైన చైతన్యమయమైన మహాస్వరూపంగా మాత్రమే ఉంది. ఇది ఆది, అంతములేని, ఉదయం మొదలుకొని సాయంత్రం వరకు వ్యాపించి, అనంతమైనది, శాంతమైనది, సమస్తాన్ని ఆవరించి ఉన్నది. సహాయక కారణాలు లేకుండా ఈ ప్రపంచం శూన్యమైపోతుందన్న భావన, లేదా యావత్ సృష్టికి స్వతంత్రంగా ఏదో ఒక సృష్టికర్త ఉద్భవిస్తాడన్న భావన, ఇవన్నీ పిచ్చివాడి ఊహలు మాత్రమే. ఎవరైతే మనస్సులోని ప్రపంచ వ్యాపారాల మలినాలను పూర్తిగా తొలగించుకుంటారో, సందేహాలన్నిటినీ పారద్రోలుతారో, మాయాగాఢ నిద్రను విడిచిపెట్టారో, భవభయాన్ని దాటి మేల్కొన్నవారై తమ లోకాన్ని అలంకరించుకున్నారో, వారు నిజంగా మేల్కొన్నవారే. సృష్టి ఆరంభంలోనూ, లయ సమయంలోనూ, ఈ జగత్తుకు మూలకారణంగా జ్ఞాపకమే ముందుగా ప్రబలిస్తుంది. అదే ఆదికర్తగా అవతరిస్తుంది. ఆ జ్ఞాపకరూపమైన సంకల్పం నుంచే ఈ జగత్తు ఉద్భవిస్తుంది. పైగా, గతంలో ఉన్న ఆదికర్తను నిజంగా కొనసాగుతాడని చెప్పలేం. అది వాస్తవంగా ఉండదు, ఆకాశంలో పెద్ద వృక్షాన్ని ఊహించడంలా ఉంటుంది. బ్రహ్మన్, సృష్టి ఆరంభంలో పూర్వ జ్ఞాపకం ఉందా? మహా లయ సమయంలో మోహమయమైన మాయ వల్ల పూర్వ జ్ఞాపకాలు నశించిపోతాయి కదా! అంతకుముందు బ్రహ్మాదులు ముక్తిని పొందారు; వారు బ్రహ్మస్థితిని చేరుకున్నారు. మరి, ఆ పూర్వ జ్ఞాపకాన్ని గుర్తు చేసేవాడు ఎవరు? గుర్తు చేసేవాడు ముక్తుడైతే, ఆ జ్ఞాపకానికి మూలం ఉండదు. అందువల్ల, గుర్తు చేసేవాడు లేనప్పుడు, ఆ జ్ఞాపకం ఎలా, ఎవరు, ఎక్కడ ఉద్భవించగలదు? ఈ మహా చక్రంలో, చివరికి అందరూ ముక్తిని పొందుతారు. అనుభవించిన, అనుభవించని విషయాల జ్ఞాపకం చైతన్యాకాశంలోనే ఉద్భవిస్తుంది. ఇదే జగత్తు వైభవంగా పిలువబడుతుంది. ఎందుకంటే, దృష్టిగోచరమైనది లేనప్పుడు చైతన్య ప్రకాశమే మిగిలి ఉంటుంది. అది ఆది, అంతములేని స్వచ్ఛమైన అవబోధ ప్రకాశంగా వెలుగుతుంది. ఇదే జగత్తు, స్వయంభూతిగా స్థిరమై ఉంటుంది. బ్రహ్మస్వరూపమైన సహజ ప్రకాశమే ఈ సూత్ష్మశరీరం, విశ్వరూపం, జగత్తు రూపంగా పరిపూర్ణంగా ఉంది. ప్రతి అణువులో ఈ విశ్వం, మూడు లోకాలు, ఆకాశం, కాలం, క్రియ, పదార్థం, రాత్రి-పగలు అనే క్రమంతో వెలుగుతుంది. ప్రతి అణువులో కూడా అంతరంగంగా ఇదే రూపం కనిపిస్తుంది. అది ఒక పర్వత శ్రేణి ఆవరించబడినట్టు ప్రకాశిస్తుంది. అక్కడ కూడా ఇదే రూపం కనిపిస్తుంది. ప్రతి అణువులో ఇది విస్తరించి ఉంది. కనబడేది ఘనంగా కనిపించినా, అది వాస్తవంగా లేదు. అందువల్ల, వాస్తవమైనదికాని, అవాస్తవమైనదికాని దర్శనానికి ఎక్కడా అంతం లేదు. కానీ, మేల్కొన్నవారికీ, మేలుకోని వారికి ఇది వేరుగా అనిపిస్తుంది. మేల్కొన్నవారికి ఇది బ్రహ్మమే – శాంతమైనది, అచలమైనది. మేలుకోని వారికి ఇది ద్వైతంగా, ప్రకాశమానమైన లోకాలతో కూడిన జగత్తుగా కనిపిస్తుంది. ఈ ప్రకాశవంతమైన జగత్తు బ్రహ్మాండం నుండి విస్తరించినట్లు అనేక కోట్ల జగత్తులు, ప్రతి అణువులో ఒకదానిలో మరొకటి వెలుగుతుంటాయి. ఒక స్తంభంలో బొమ్మ, ఆ బొమ్మలో అవయవాలు, ఆ అవయవాలలో మరిన్ని బొమ్మలు ఉన్నట్లు, లోకాల్లో లోకాలు ఉన్నాయి. అవి వేరుగా లేవు, లెక్కించదగినవూ కావు. పర్వతంలోని అణువుల్లా, బ్రహ్మ పర్వతంలో అణు లోకాలు ఉన్నాయి. సూర్య కిరణాల్లోని అణువులను లెక్కించవచ్చు. కానీ, చైతన్య సూర్యంలోని అణు లోకాలు లెక్కించలేనివి, ఆదిలోనూ, అంతులోనూ లేవు. సూర్య కాంతిలో, నీటిలో, ధూళిలో అణువులు కదలడంలా, చైతన్యాకాశంలో మూడు లోకాల అణువులు కదులుతుంటాయి. భౌతిక ఆకాశం శూన్యత అనుభవమే అయినట్లు, చైతన్యాకాశం సృష్టి అనుభవమే. ‘సృష్టి’ అనే పదాన్ని పదార్థంగా గ్రహిస్తే మనస్సు దిగజారుతుంది. కానీ, అదే పదాన్ని ‘బ్రహ్మ’ తాత్పర్యంగా గ్రహిస్తే పరమమంగళం కలుగుతుంది. జ్ఞానస్వరూపుడైన ఈ పరమేశ్వరుడే జగత్తుకు విత్తనం, ఆది బ్రహ్మ. అతని చైతన్యాకాశమే జగత్తు. అందులో ఉద్భవించినదంతా అంతర్గత చైతన్యమే. శాస్త్రాధ్యయనం, మహాత్ములతో సత్సంగం, నిరంతర సాధన ద్వారా, ఎవరు వివేకంతో, ఇంద్రియజయంతో ఉన్నారో, వారు ఈ ప్రపంచ ప్రపంజం అసలు లేదు అని గ్రహిస్తారు. ఓ రామా, రూపాల స్వరూపం గురించి, సంసార సముద్రంలో అలలు ఎలా ఉద్భవించి, లయమవుతాయో నీకు వివరించాను. ఇంకా ఏం చెప్పాలి? మనస్సే కర్మవృక్షానికి మొక్క. దానిని తొలగిస్తే, ప్రపంచపు శాఖలు నశిస్తాయి. కర్మవృక్షం ధ్వంసమవుతుంది. ఈ సమస్తం మనస్సు వల్లే ఉంది. దాని మూలాన్ని శమనం చేస్తే, జననమరణాల వలయమంతటినీ నయం చేయవచ్చు. ఈ మనస్సు, స్వల్ప మలినంతో కలుషితమై, జగత్తులో ఉద్భవిస్తుంది. మనస్సు లేకుండా శరీరం ఎక్కడ కనిపిస్తుంది? ఇది ప్రత్యక్షంగా ఉద్భవించటం అసాధ్యం తప్ప మరొక కారణం లేదు. మనస్సు అనే రాక్షసుడు వందల కల్పాల తరువాత కూడా శాంతించిపోతాడు. మానసిక వ్యాధిని పోగొట్టడంలో, ఉత్తమమైన ఔషధం – ఈ జగత్తు ఉద్భవించడమే అసాధ్యమని గ్రహించడమే. మనస్సే మాయను స్వీకరిస్తుంది. అదే మరణిస్తుంది, పునర్జన్మ పొందుతుంది. ఎవరో దయ వల్ల అది బద్ధమవుతుంది, మళ్ళీ విముక్తమవుతుంది. ఈ విధంగా, ఆలోచనతో మనస్సులోనే జగత్తంతా ప్రకాశిస్తుంది. ఖాళీ ఆకాశంలో గంధర్వ నగరం కనిపించడంలా. ఈ జగత్తంతా మనస్సులోనే వెలుగుతుంది, ఉంది. పువ్వుల గుచ్చులో వాసన ఉన్నట్లుగా, అది వేరుగా లేదు. ఎలాగైతే నువ్వులలో నూనె, గుణంలో ధర్మం, ఆధారంలో లక్షణం ఉంటాయో, అలాగే జగత్తు మనస్సులో స్థితమై ఉంటుంది. నీటిలో అలలు, చంద్రునిలో ద్వంద్వచంద్ర మాయ, వేడిలో మరీచిక ఉన్నట్టుగా, జగత్తు కూడా మనస్సులోనే ఉంది. సూర్యంలో కిరణాలు, అగ్నిలో వెలుగు, ప్రకాశవంతమైన బింబంలో తాపం ఉన్నట్టుగా, జగత్తు మనస్సులోనే ఉంటుంది. చంద్రునిలో చల్లదనం, ఆకాశంలో శూన్యత, గాలిలో చంచలత్వం ఉన్నట్టుగా, ఈ జగత్తు కూడా మనస్సులోనే ఉంది.