ఓ రామా, సహాయక కారణాలు లేకుండా మొక్క మొలకెత్తడం ఎప్పుడూ చూడబడదు; అవికూడా, ఎవరూ ఎప్పుడూ వంధ్యురాలి కుమార్తెను చూచినట్టూ కాదు. సహాయక కారణాలు లేనప్పుడు ఏదైనా ఉద్భవిస్తుందని అంటే, అది నిజంగా కారణమే, ఆత్మ స్వరూపంగా తానే తానుగా నిలిచి ఉంటుంది. సృష్టి ప్రారంభంలో బ్రహ్మమే సృష్టి రూపంగా తానే తానుగా ఉన్నాడు; అతడు నిరాకారుడు, కాబట్టి అక్కడ కారణ-కార్య పరంపరే లేదు. భూమి మొదలైన భూతాలు లేదా మరేదైనా వస్తువులు ఎక్కడినుంచో వచ్చి సహాయక కారణాలుగా పనిచేస్తాయంటే, వాటి ముందస్తు ఉనికే ఇక్కడ లోపంగా మారుతుంది. అందువల్ల, ఈ లోకము పరమాత్మ నుండి సహాయక కారణాలతో గానీ లేకుండా గానీ ప్రశాంతంగా ఉద్భవించిందని చెప్పడం, జ్ఞానుల మాట కాదు—పిల్లల మాట మాత్రమే. కాబట్టి, రామా, ఈ లోకం ఎప్పుడూ లేదు, లేదు, ఉండబోదు కూడ; కేవలం శుద్ధ చైతన్యాకాశమే వెలుగుతుంటుంది, అది మనలో ప్రతిబింబంలా మెరిసిపోతుంది. ఈ లోకం పూర్తిగా లేనప్పుడు, రామా, అంతా నిజంగా బ్రహ్మమే, వేరొకదేమీ కాదు. ఏదైనా ఇతర దాని నాశనంతో అంతరించిపోతుందంటే, అది మనస్సులో పూర్తిగా అంతరించదు; ఎందుకంటే అది అక్కడ ఇంకా శాంతించదు. అందువల్ల, మనం చూస్తున్న లోకపు సంపూర్ణ లయమే అన్ని విధాలా యుక్తమైనది; దీనికి మినహా, దుఃఖ నివృత్తికి వేరే తర్కం లేదు. ఈ చైతన్యాకాశ జ్ఞానం, ఇది లోకానికి మూలమైనది—ఇదే ‘నేను’, ఇదే రూపాలు, దీప్తులు, ఆలోచనలు మొదలైనవి. ఇదే సూర్యుడు, ఇదే భూమి, ఇదే సంవత్సరమూ, ఇదే యుగమూ, ఇదే క్షణం, ఇవే మరణం, జననం. ఇదే యుగాంతపు కలకలం, ఇదే మహాప్రళయాంతం, ఇదే సృష్టి ప్రారంభం, ఇదే సత్తా-అసత్తా పరంపర. వందలాది, వేలాది యుగాలు ఇవే; అనేక బ్రహ్మాండాలు ఇవే; బ్రహ్మ, ఇంద్రాది సమూహాలు ఇవే; విష్ణు మొదలైన వారి శక్తులు ఇవే. ఇవన్నీ పరిపక్వమయ్యాయి, మళ్లీ ఉద్భవించాయి; ఇవే నివాసాల వలయాలు; ఇవే దేశకాల కళా విభాగాలు. మహా చైతన్యం—అదే పరమాకాశం—అపారమైనది, అనంతమైనది, ఎప్పటికీ మౌనంగా, తన స్వరూపంలో తానే నిలిచి ఉంటుంది. ఇవన్నీ అణువుల నుండి వెలువడే కిరణాల్లాంటివి; అవి అంతరంగంగా ఉంటాయి, రాక పోవు లేదు. చైతన్యంనుండి ఏ ఆశ్చర్యం ఉద్భవిస్తే, అదే సృష్టిగా ప్రబలంగా కనిపిస్తుంది—రూపంగా మెరిసినా, వాస్తవికత లేనిది. ఇవి neither ఉద్భవించవు, nor నశించవు; రాక పోవు లేదు; పెద్ద రాయిలో గీసిన గీతల్లా స్థిరంగా ఉంటాయి. ఈ సృష్టులు శుద్ధాత్మలో సహజంగా ఉద్భవిస్తాయి—ఆకాశంలో భాగాల్లా, నిరాకారంలో నిరాకారం. నీటికి తేమ, నిత్యచలనం యొక్క తరంగాలు, సముద్రపు అలల వలె గుణాలు లేదా గుణధారులు కూడా ఇలా ఉంటారు. ఇది చైతన్యమయమైన ఘనరూపంగా స్థాపించబడింది—ఆరంభం, అంతం లేని, అనంతమైన, ప్రశాంతమైన, వ్యాపించినది. సహాయక కారణాలు లేనప్పుడు లోకం శూన్యమైపోతుంది, లేదా స్వయంభూ సృష్టికర్త ఉద్భవిస్తాడని భావించడం పిచ్చివాడి ఊహలే. ఎవరి మనస్సు లోక కర్మల మచ్చలన్నీ తొలగించుకుని, సందేహాలన్నీ పారేసి, మోహ నిద్రను చాలా కాలంగా తొలగించుకుని, భవ భయ మేలుతో అలంకరించబడిందో, అతడే నిజంగా మేలుకున్నవాడు. ఓ రఘుకులోత్సవ, సృష్టి ప్రారంభంలోనూ, లయ సమయంలోనూ, జ్ఞాపకమే మొదటి సృష్టికర్తగా అవతరిస్తుంది. ఆ జ్ఞాపక స్వరూపమైన సంకల్పం నుండే ఈ లోకం ఉద్భవిస్తుంది; అందువల్ల ఈ కల్పనానగరమే, మునుపటి సృష్టికర్తచే స్థాపించబడింది. అయితే, రామా, అది ఉన్నట్లుగా కనిపించినా, ఆ మునుపటి సృష్టికర్త నిజంగా ఉండడు; ఆకాశంలో పెద్ద చెట్టు ఉండదనిపించడంలా. ఓ బ్రహ్మన్, సృష్టి ప్రారంభంలో మునుపటి జ్ఞాపకం ఉందా? ప్రళయ మహామోహంతో అది నశించిపోయినప్పుడు, మునుపటి జ్ఞాపకం ఎలా మిగిలుంటుంది? మహాప్రళయానికి ముందు, బ్రహ్మ మొదలైన ప్రాచీన జ్ఞానులు నిజంగా మోక్షాన్ని పొందారు; వారు బ్రహ్మస్థితిని చేరుకున్నారు. మరి, మునుపటి జ్ఞాపకాన్ని ఎవరు గుర్తుచేసుకుంటారు? కాబట్టి చెప్పు, ఓ మహాత్మా: గుర్తు చేసేవాడు ముక్తుడైపోయినప్పుడు, జ్ఞాపకానికే మూలం ఉండదు. అందువల్ల, గుర్తు చేసేవాడు లేనప్పుడు, ఆ జ్ఞాపకం ఎలా, ఎవరిచేత, ఎక్కడ ఉద్భవించగలదు? నిశ్చయంగా, మహాచక్రంలో అందరూ ముక్తిలో భాగస్వాములవుతారు. అనుభవించినా, అనుభవించనప్పటికీ, చైతన్యాకాశంలో ఉద్భవించే జ్ఞాపకమే లోక వైభవం; ఎందుకంటే, కనిపించేది లేకపోతే కేవలం చైతన్య దీప్తి మాత్రమే మిగులుతుంది. అది శుద్ధ జ్ఞాన కాంతిగా వెలుగుతుంది—ఆది, అంతం లేని వెలుగు; ఇదే ‘ఈ లోకం’, ఇదే ‘స్వయంభూ’గా స్థాపించబడింది. బ్రహ్మ యొక్క సహజ కాంతి, ఆది నుండి పరిపూర్ణమైనది—ఇదే సూక్ష్మ శరీరం, విశ్వ రూపం, జగత్తు యొక్క ఆకారం. ఒక అణువు లోపలే ఈ విశ్వం, మూడు లోకాలు, దిక్కులు, కాలం, కర్మ, పదార్థం, పగలు-రాత్రి పరంపరతో పాటు మెరిసిపోతుంది. అలాగే, ప్రతి అణువు లోపల కూడా అంతే రూపం కనిపిస్తుంది; అది కాంతివంతమైన రూపంతో వెలుగుతుంది, కొండ శ్రేణి ఆవరించబడినట్టు. అక్కడ కూడా అదే రూపం కనిపిస్తుంది, ప్రతి అణువు లోపల విస్తరించుతూ; కనిపించేది ఘనంగా అనిపించినా, ఓ ప్రియమా, అది నిజంగా వాస్తవం కాదు. కాబట్టి, వాస్తవమైనదికాని, అవాస్తవమైనదికాని దర్శనానికి ఎక్కడా అంతం లేదు; కానీ, ఓ నిష్పాపా, ఇది మేలుకున్నవారికీ, మేలుకోని వారికీ మాత్రమే సంబంధించిది. మేలుకున్నవారికి ఇది కేవలం బ్రహ్మమే—ప్రశాంతమైనది, స్థిరమైనది; మేలుకోని వారికి ఇది ద్వంద్వమయమైన, లోకాలతో నిండిన ప్రకాశవంతమైన లోకంగా కనిపిస్తుంది. బ్రహ్మాండం నుండి ఈ ప్రకాశవంతమైన లోకం ఎలా విస్తరించిందో, అలాగే, కోట్లాది మరెన్నో లోకాలు, ఒక్కొక్క అణువు లోపల ఒకదానిలో మరొకటి మెరిసిపోతుంటాయి. ఒక స్తంభంలో బొమ్మ, ఆ బొమ్మలో అవయవాలు, అవయవాల్లో మరిన్ని బొమ్మలు ఉన్నట్లే—అలాగే, లోకాల్లో లోకాలు ఉంటాయి.