ఓ రామా, సూర్యుని మార్గంలో ప్రయాణించే సమయంలో కూడా ఏది ఎక్కడికీ పోదు, రాదు—అది శరీరం కాదు; అది నిజమైన పురుషుడు, ఆత్మ అని తెలుసుకో. ఈ మూడు లోకాలలో శరీరం ఉన్నా లేకున్నా, ఆ వ్యక్తి—తెలిసినవాడైనా తెలియని వాడైనా—ఎప్పుడూ ఉంటాడు; శరీరం నశించినా, ఆత్మ నశించదు. నీవు చూసే అన్ని విధాలైన బాధలు శరీరానికే చెందుతాయి, కాని ఆ చైతన్య స్వరూపుడైన ఆత్మకు కావు, ఎందుకంటే దానిని ఎవరూ పట్టుకోలేరు. ఆ చైతన్యం మనస్సు కూడా అందుకోలేని స్థితిలో, ఖాళీగా ఉన్నట్లు నిలిచి ఉంటుంది. అలాంటి చైతన్యానికి సుఖం, దుఃఖం ఎలా అంటుకుంటాయి? ఆత్మ స్వరూపమైన చైతన్యం ఈ స్పష్టమైన శరీరపు పంజరాన్ని వదిలి, తాను అలవాటు పడిన వాసనలను తీసుకుని, తామరపువ్వును విడిచిపెట్టే తేనెటీగలా, ఆకాశంలోకి వెళ్ళిపోతుంది. ఈ శరీరపంజరంలో ఆత్మ అసత్యమైతే, అది పోతే నీవు ఎందుకు విచారం చేయాలి, రామా? ఎందుకంటే ఏమి పోయిందీ? నిజాన్ని పట్టుకో, మాయను దూరంగా ఉంచు; పవిత్రమైన ఆత్మకు ఎలాంటి కోరికలు ఉండవు. చైతన్యం సాక్షిగా, సమంగా, నిర్మలంగా, భేదాభేదాలు లేకుండా ఉన్నప్పుడు, లోకాలు దానిలో తానే తానే ప్రత్యక్షమవుతాయి—నిర్మలమైన రత్నంలో కాంతిరేఖల్లా. కోరికలేని సంబంధం అద్దంలో ప్రతిబింబాల్లా ఉంటుంది; అలాగే చైతన్యం, లోకానికి మధ్య సహజమైన బంధం కూడా అలాంటిదే. ఒక కవచంలో, ఒక మృతదేహంలో ద్వైతం, అద్వైతం ఎలా ప్రతిష్టితమయ్యాయో, అలాగే ఇక్కడ కూడా ఆత్మ, లోకం మధ్య భేదం, అభేదం ఏర్పడతాయి. భూమిపై సూర్యుని ఉనికితోనే క్రియలు జరుగుతాయంటే, చైతన్యం ఉనికితోనే ఈ లోకం ఉద్భవిస్తుంది. శరీరాన్ని పట్టుకున్న భావన పోయినప్పుడు, రామా, ఈ లోకభావన కరుగుతుంది; అప్పుడు నీ మనస్సులో ఖాళీ స్థలం ఏర్పడుతుంది. దీపం ఉన్నదంటే దాని కాంతి సహజంగా వెలుగుతుంది; అలాగే చైతన్య స్వరూపమైన ఆత్మ కారణంగా లోకచర్య కూడా సహజంగా జరుగుతుంది. మొదట పరమాత్మ తత్త్వం నుండి మనస్సు ఉద్భవిస్తుంది; ఆ మనస్సు ద్వారానే ఈ లోకం అనేక కల్పనల వలయంగా వ్యాపిస్తుంది. ఖాళీ ఖాళీలో మెరుస్తున్నట్టు, లేదా ఖాళీ ఆకాశంలో నీలిమ చూపించునట్టు, ఆకర్షణీయమైన లతలు ఎలా విరివిగా పెరుగుతాయో, అలాగే ఈ లోకం వ్యాపిస్తుంది. మనస్సు భావనల రాకతో కరిగిపోతే, లోకమోహమయ మబ్బు తొలగిపోతుంది. అప్పుడు నిర్మలమైన చైతన్యం వెలుగుతుంటుంది—శరదృతువులోని నిర్మల ఆకాశంలా—అది అంతర్గతంగా, ఏకంగా, జన్మించని, ఆద్యమైనది, అనంతమైనది. మనస్సు, అనగా క్రియారూపమైనది, మొదట ఆలోచనల నుండి ఉద్భవించి, పద్మసంభూతునిలా స్వరూపాన్ని తీసుకుంటుంది; అది అనంతమైన, నానావిధమైన లోకాన్ని సృష్టిస్తుంది, ఒక అమాయక బాలుడు ఊహలో శరీరాలను సృష్టించుకున్నట్టుగా. అసత్యం నుండి ఏర్పడినది మొదట నిజమై కనిపిస్తుంది, తర్వాత మళ్లీ కరిగిపోతుంది. మనస్సు చైతన్యంగా వ్యాపించి, కాంతివంతమైన రూపాన్ని, మహాసముద్రంలోనీ నీటి వలయాల్లా ప్రదర్శిస్తుంది. అది ఆకాశంలో ఉద్భవిస్తుంది—కర్త, అవయవాలు లేని, అద్భుతమైన దృశ్యం; దర్శించేవాడు లేకున్నా అనుభవం ఉంది; నిద్రలేని నిద్రలో కలలు చూపుతుంది. అది అద్భుతమైన రూపంలో స్థిరంగా ఉన్నట్టు కనిపిస్తుంది, భవిష్యత్తు నగరాలను సృష్టిస్తుంది; కోతి చేతిలోని మంటల వేడి వలె, నీటి చక్రంలా ఉంది. రూపమున్నా, ఖాళీ లేనట్టు ఉంటుంది, ఆకాశంలో సూర్యుడి కాంతిలా; ఖగోళంలో రత్నాల దండలా కనిపిస్తుంది, కానీ ఎలాంటి ఆధారంలేదు. ఒక ఊహానగరం లాగా, అది బలంగా అనుభవించబడుతున్నట్టు కనిపిస్తుంది, కాని వాస్తవంలో ఏమీలేదు; అది కథకు రూపం ఉన్నట్టు, కానీ ఎక్కడా లేదు, ఉన్నట్టు మాత్రమే. అసలు సారం లేకున్నా, లోపల ఏదో ఉందన్న భావన కలిగిస్తుంది; కలలో కొండలా, ఆకాశంలో ఆకారాలతో మెరుస్తుంది, కాని అంతా ఖాళీ. శరదృతువులో దూరంగా కనిపించే మేఘంలా, దాని లయ గమనించలేం; ఆకాశంలో రంగులా, కనిపించినా వాస్తవంగా ఏమీలేదు. కలలోని స్త్రీ ఆలింగనం లాగా, అర్థవంతంగా అనిపించినా వాస్తవంగా అర్థం లేదు; మనస్సులోని తోట వికసించినట్టు, ఆకర్షణీయంగా ఉన్నా అసలు సారం లేదు. ప్రకాశం లేని వెలుగులా, చిత్రించిన సూర్యుడు లేదా అగ్నిలా, అది అనుభవించబడుతుంది—ఊహలోని రాజ్యంలా, వాస్తవికత లేని, అసత్యమైనది. చిత్రించిన తామరతటిలా, తామర సువాసన లేకుండా, ఖాళీలో అనేక రంగులతో అలంకరించబడి, రూపమే స్వభావంగా ప్రదర్శించబడుతుంది. నిజంగా చూస్తే, అది వాడిపోయిన, బలహీనమైన మూలికల కొమ్మలతో వ్యాపించి ఉంటుంది; చైతన్యం లేని, అసారమైనది, అరటి చెట్టు కాండంలా మెరుస్తుంది. అది తెరిచిన కన్నుతో కనిపించే చీకటి వలయంలా వ్యాపించి ఉంటుంది, రూపంలో అసత్యమైనదే అయినా, ప్రత్యక్షంగా కనిపించుతుంది. నీటిపై బుడగలా, అనుభూతి లేని, లోపల ఖాళీగా, బయట ఆకారం మెరుస్తుంది; దాని సారం రుచి, వాస్తవికత యొక్క రుచి, నిరంతరం ఉద్భవించి, లయమవుతుంది. మబ్బులా వ్యాపించి, పట్టుకున్నా ఏమీలేదు; చైతన్య రహితమైన, ఖాళీకి నిలయం, కొందరికి శూన్యం, అణువంత చిన్నదిగా ఉంటుంది. భూతాల కలయికతో ఏర్పడినదే ఉందని అంటారు, కాని ఖాళీ భూతాలతో ఏర్పడిందే కాదు; పట్టుకున్నప్పుడు అది అసత్య స్వభావం, ఆకస్మికంగా కనిపించే పదునైన కత్తిలా. మహాకల్పాంతంలో కనిపించేది విత్తనంలో మొక్కలా మిగిలిపోతుంది; తర్వాత అదే మూలం నుండి మళ్లీ ఉద్భవిస్తుంది—ఇది ఏమిటో చెప్పు. ఇలా అర్థం చేసుకునేవారు అజ్ఞానులా, లేక జ్ఞానులా? ఓ మహాత్మా, స్పష్టంగా చెప్పు, నా సందేహాలు నివృత్తి చేయు. ఇది మహాకల్పాంతంలో విత్తనంలోని మొక్కలా కనిపిస్తుంది; ఇక్కడ పరమమైన అజ్ఞానం ఉందని చెప్పేవారు, చిన్నపిల్లల్లా అజ్ఞానంతోనే అంటారు. సంపర్కంలోనూ, అసంపర్కంలోనూ ఏది అంటుకోదు, అది ఎలా అసత్యంగా ఉంటుంది? ఇలాంటి విరుద్ధమైన అర్థాలు చెప్పేవారికీ, వినేవారికీ మూర్ఖత్వానికి కారణం. విత్తనంలో మొక్క ఉంటుందన్న భావన, విత్తనకాలంలో లోకం కూడా అలానే ఉంటుందని అనుకోవడం—ఇది మాయా భావన; విను, ఎందుకు అంటే. విత్తనం అనేది మనకు కనిపించేది, మనస్సు, ఇంద్రియాలకు అందుబాటులో ఉంటుంది; అది భూమి, ధాన్యాదులతో కలిసినప్పుడు మొక్క పుట్టుతుంది. కానీ, మనస్సు, ఆరు ఇంద్రియాలకు, వాటికన్నా పైగా ఉన్నదాన్ని—ఏదీ స్వయంభూతంగా ఉన్నదాన్ని—లోకానికి మూలంగా ఎలా భావించగలం? పరమాత్మ తత్త్వం, ఆకాశం కన్నా సూక్ష్మమైనది, అందరికీ అతీతమైనది, ఎవరూ చూడలేరు; దానికి విత్తన స్వభావం ఎలా ఉంటుంది? దాని సత్తా, అసత్తగా కనిపించినా, చూసే వారికి అది నిజంగా అసత్తే; అలాంటిదానికి విత్తన స్వభావం ఎలా ఉంటుంది? విత్తనం లేకుండా మొక్క ఎలా పుడుతుంది? ఇలా, రామా, ఈ లోకమంతా ఆత్మా చైతన్య స్వరూపంలో కల్పితంగా, స్వయంగా మెరిసిపోతుంది; అది వాస్తవంగా ఏమీలేదు, అయినా అనుభవంలో ఉన్నట్టు కనిపిస్తుంది. నిజాన్ని తెలుసుకున్నవాడు మాయను దాటి, ఆత్మా స్వరూపంలో నిలిచిపోతాడు.