ఓ రాఘవా, ఒకప్పుడు ఒక ఉదాహరణ తీసుకుందాం—బంగారం గురించి మనం మరిచిపోతే, దాని నుంచి తయారయ్యే కంకణాలు, హారాలు వంటి వస్తువులు వేరుగా కనిపిస్తాయి. వాస్తవానికి, వేటికైనా మూలంగా బంగారమే ఉంటుంది. కేవలం స్థలం, సందర్భం, ఇతర కారణాల వల్లే ఆ భ్రమ కలుగుతుంది. మన దృష్టి పూర్తిగా పరిపూర్ణంగా ఉన్నప్పుడు, ఈ భ్రమ అనే పరమ అజ్ఞానం వేరుగా ఉండదు. ఆ అనేక కంకణాలు, హారాలు అన్నీ ఒకే పరమ పవిత్రమైన బ్రహ్మమే. మన చైతన్యం ఏకత్వాన్ని గ్రహించినప్పుడు, ఈ సృష్టి ఉన్నదిగానే ఉంటుంది, లేనిది కాదు. ఇది మట్టితో తయారైన బొమ్మల సైన్యం లాంటిది—వేర్వేరు రూపాల్లో కనిపించినా, అంతా మట్టే. నీరు ఒక్కటే అయినా, అలలు, రేఖలు ఏర్పడతాయి. చెక్క ఒక్కటే అయినా, దాని ద్వారా వేర్వేరు విగ్రహాలు తయారవుతాయి. మట్టితోనే అనేక పాత్రలు తయారవుతాయి. అలాగే, ఈ మూడు లోకాల భ్రమకు మూలంగా బ్రహ్మమే ఉంది. ఇక్కడ చూడేవాడు, చూడబడేవాడు అనే సంబంధంలో, మధ్యలో ఉన్న ఆ సారం—అది చూడేవాడు, చూడటం, చూడబడటం అన్నింటిని దాటి ఉన్నది. అదే పరమ తత్త్వం. మనసు ఒక చోట నుంచి ఇంకో చోటికి పోతున్నప్పుడు, ఆ మధ్యలో ఉన్నది నిశ్చలమైన, మలినత లేని ఆ చైతన్యమే. ఎప్పుడూ దానిలో లీనమై ఉండాలి. మెలకువ, కల, సుషుప్తి అనే మూడు స్థితులను దాటి, చైతన్యమయమైన, చలనం లేని, జడత లేని ఆ నిత్య తత్త్వంలోనే ఎప్పుడూ నిలిచిపో. ఓ రాఘవా, మనసు రాళ్ల మాదిరిగా కఠినంగా, మూర్ఖతగా ఉన్నప్పుడు దాన్ని పక్కన పెట్టి, మనస్సు కలవరంగా ఉన్నా, లేక నిశ్చలంగా ఉన్నా, ఆ తత్త్వంలోనే నిలిచిపో. ఇక్కడ ఎవరికీ ఏదీ పుట్టదు, ఏదీ లయమవదు. కలవరంగా ఉన్నా, లేక నిశ్చలంగా ఉన్నా, నీ స్వరూపంలో స్థిరంగా ఉండిపో. ఏదైనా వస్తువును శరీరంలో మనిషి ఎప్పుడూ కోరడు, ద్వేషించడు. శరీరపు పనులను చేస్తూ, ఆందోళన లేకుండా నీలోనే స్థిరంగా ఉండిపో. భవిష్యత్ గ్రామం లేదా పట్టణంలో జరిగే విషయాల్లో మనం లేనట్టే, మనస్సు చలనాల్లో కూడా లేనట్టే ఉండిపో. విదేశంలో ఉన్న మనిషి, చెక్క ముక్క లేదా రాయి లాగా, మనస్సును జడంగా, నీ నిజమైన స్వరూపానికి అనుగుణంగా చూడాలి. రాయిలో నీరు ఉండదు, నీటిలో అగ్ని ఉండదు. అలాగే, నీ స్వరూపంలో మనస్సు ఉండదు. మరి పరమాత్మలో అది ఎక్కడుంటుంది? దేనివల్ల ఏదీ గ్రహించబడదు, దేనివల్ల ఏదీ చేయబడదు—అది తెలిసినవాడు మనస్సుకు అతీతుడని తెలుసుకో. మనస్సు నీ స్వరూపం కాదని తెలిసినా, దాన్ని ఎందుకు అనుసరిస్తావు? అంచున ఉన్న అన్యుని వెంబడించవా? మనస్సు మలినాన్ని ఎప్పుడూ దూరంగా ఉంచి, సందేహం లేకుండా నీలో స్థిరంగా ఉండిపో. మనస్సు నాకు లేదు; అది నేడు చనిపోయినట్లయింది. రాయిలా స్థిరంగా, ధృడంగా నిలిచిపో. పరిశీలనలో మనస్సు కనిపించదు; కనుక నువ్వు నిజంగా మనస్సు లేనివాడవు. అర్థం లేని విషయాల వల్ల ఎందుకు కలవరపడుతున్నావు? అసత్యమైన మనస్సు చేత పాలించబడినవారికి, బలహీనమైన బుద్ధి ఉన్నవారికి, చంద్రుని నుంచి వజ్రాయుధం వచ్చినట్టుగా అనుభూతి కలుగుతుంది. మనస్సును దూరంగా విడిచిపెట్టి, ఎవరో అయినా, స్వరూపంలో స్థిరంగా ఉండాలి. పరమ విచారణతో విముక్తుడవు కావాలి. అసత్యమైన, ఆధారంలేని మనస్సును అనుసరించేవారు, ఆకాశం, అరణ్యంలో పనులు చేయడంలో కాలం వ్యర్థం చేసేవారు, వారిని తక్కువగా చూడాలి. మనస్సు లయమై, పరమతీరానికి చేరి, పవిత్ర స్వరూపంతో ఉండేవాడు మహాత్ముడవుతాడు. ఎంత విచారణ చేసినా, మనస్సు-ఆత్మలో మలినం కనిపించదు. ఇలాంటి స్థితిలో ఉన్నవాడు వచ్చిన దానిలో ఆనందపడడు, లేనిదానికోసం విచారించడు. సమస్త ఆందోళనల నుంచి విముక్తుడై, వచ్చినదాన్ని యథాస్థితిగా అనుసరిస్తాడు. ఓ రాఘవ, నీవు తెలిసినదంతా ఇప్పటికే తెలుసుకున్నావు. నీ సంకల్పాలు, ఆశలు చాలా తగ్గిపోయాయి. శరీర కార్యాలకు అతీతంగా ఉండవచ్చు, లేకపోతే శరీరంలోనే ఉండవచ్చు. కానీ, దుఃఖంలోనైనా, సుఖంలోనైనా పడవద్దు—నువ్వు నిరుపాధి స్వరూపుడవు. నిత్యమైన, విశుద్ధమైన, సర్వవ్యాపకమైన, ఎప్పుడూ ప్రకాశించే ఆ స్వరూపం నీవు; అలాంటి స్థితిలో ఉన్నప్పుడు సుఖం, దుఃఖం, జననం, మరణం ఎలా వస్తాయి? బంధువులు లేని నీవు, బంధువుల బాధలకోసం ఎందుకు విచారించాలి? ద్వైతం లేని ఆత్మ మాత్రమే ఉన్నప్పుడు, బంధువులు ఎవరు? మనం చూస్తున్నదంతా శరీరపు అణువుల సమాహారం. ఆకాశం, కాలం, భేదం వల్లే అది కనిపిస్తుంది. స్వరూపానికి neither ఆవిర్భావం ఉంది, nor లయ ఉంది. నీవు నశించనివాడివి; అయినా, ‘నేను నశించిపోతున్నాను’ అని ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? మరణం తాకని, పవిత్రమైన స్వరూపంలో నాశనం ఎలా సంభవిస్తుంది? ఒక పాత్ర చీలిపోయినప్పుడు, దానిలోని ఆకాశం నశించదు. అలాగే, ఈ శరీరం పోయినా, నీవు నశించవు. మాయాజలపు అలలు ఆగిపోయినప్పుడు వేడి ఉండదు; అలాగే, శరీరం నశించినప్పుడు ఆత్మకు నాశనం ఉండదు. నీలో ఈ కోరిక ఎందుకు కలుగుతుంది? అంతర్గత మాయా భ్రమకు అర్థం లేదు. ద్వైతం లేని ఆత్మకి తనకు తానే తప్ప మరొకటి కోరే కోరిక ఎలా కలుగుతుంది? ఓ రాఘవ, వినబడేది, తాకేది, కనిపించేది, రుచికరమైనది, వాసన—all these are nothing but the Self. ఈ శక్తులన్నీ ఆ స్వరూపంలోనే ఉంటాయి. అవి వ్యాప్తి చెంది బయట కనిపించినా, అవి ఖాళీ ఆకాశంలో ఉన్నట్టే. ఓ రాఘవ, మనస్సు స్థిరంగా ఉన్నప్పుడు, ఈ విశ్వం దాని గర్భంలోనే కనిపిస్తుంది. త్రికరణాలతో జనులు మాయలో మునిగిపోతారు. మనస్సు శాంతించగలిగితే, వాసనలు నశించగలిగితే, క్రియలు ఆగిపోతే, ఈ మాయ నశిస్తుంది. ఈ సంసార యంత్రంలో బలమైన తాడు వాసనే. ఓ రాఘవ, ఈ వాసన తాడును ప్రయత్నంతో తెంచు. గుర్తించలేకపోతే ఈ వాసన గొప్ప మాయను కలిగిస్తుంది; గుర్తిస్తే, అది అనంతమైన ఆనందాన్ని ప్రసాదించి, బ్రహ్మంలో విలీనం చేస్తుంది. బ్రహ్మం నుండి వచ్చి, ఇక్కడ సంసారాన్ని ఆటగా అనుభవించి, మళ్లీ బ్రహ్మాన్ని గుర్తుచేసుకొని, బ్రహ్మంలోనే లయమవుతాడు. ఓ రాఘవ, శివుని నుండి—ఆకారం లేని, అపారమైన, క్షోభ లేని ఆయన నుండి—all beings arise, just as radiance comes forth from light. ఇలా, ఓ రాఘవ, ఈ ప్రపంచ మాయ, మనస్సు, శరీరం—all are ultimately nothing but that one, pure, unchanging Self. That realization alone is liberation.