ఒక జీవి మనస్సు వ్యతిరేకంగా మారితే, అది ఏ స్థితిలోనైనా పడిపోవచ్చు; మనస్సులో ఉన్న వాసనల ప్రభావంతో, ఒక జింక కూడా సింహ స్వభావాన్ని స్వీకరించగలదు. విషం, మాయ, మత్తు, అజ్ఞానం, గందరగోళం, అహంకారం—ఇవి అన్నీ ఒకే విధంగా ఉంటాయి. ఇవన్నీ మనస్సు వికృతి వల్లే ఉద్భవిస్తాయి, ఫలితాలు అనుభవించడానికి కారణమవుతాయి. కాకి మరియు తాటిపండు కథ వలె, మనస్సులోని వాసనల బలంతో పెద్ద పెద్ద కార్యాలు, పరస్పర సంబంధాలు, అనుభవాలు కలుగుతుంటాయి. గత జన్మలో ఒక రాజు ఉప్పు అనుభవించినట్టు, గతంలో అనుభవించినదేదైనా—మంచిదైనా, చెడ్డదైనా—ఇప్పుడున్నవాడికి మనస్సులో కనిపిస్తుంది. మనస్సు చేసిన పెద్ద పనులను కూడా మరిచిపోతుంది; అలాగే, చేయని పనులను కూడా చేశానని గుర్తుంచుకుంటుంది. మనిషి “నేను తినలేదు” లేదా “తిన్నాను” అని అనుకోవచ్చు; అలాగే, కలలో దూర దేశాలకు ప్రయాణించినట్టు అనుభవించవచ్చు, నిజంగా ప్రయాణించకపోయినా. ఇలాంటి విధంగానే, వింధ్య, పుక్కస గ్రామాలతో కలిగిన సంబంధం కూడా కలలో కనిపించిన అనుభవంలా కలుగుతుంది. లేదా లవణుడు కలలో చూసిన మాయ వేగంగా ఇప్పుడు వింధ్య, పుక్కసలకు కూడా స్పష్టంగా అనుభవంగా మారింది. వింధ్య, పుక్కసల జ్ఞానం ఆ యువరాజు మనస్సులో ఉద్భవించింది; మనుషుల మాటలు, ముఖాలు ఒకేలా కనిపించడంలా. అలాగే, కలకూ కూడా తనకు తగిన కాలం, స్థలం, కార్యం ఉంటాయి; వాటి పరిణామంలో, అవి వ్యక్తమై కనిపిస్తాయి. ఈ సృష్టిలోని అన్నీ వస్తువులూ జ్ఞానమే; ఆ జ్ఞానంలోనే అనేక విధమైన సృష్టి వరుసగా కనిపిస్తుంది. వృక్షం గింజలో గత, వర్తమాన, భవిష్యత్ రూపాల్లో ఉన్నట్టు, దాని ఉనికీ, లేనిదీ—ఏదీ పూర్తిగా ఉండదని, రెండూ కలిసే ఉంటాయని తెలుసుకో. జ్ఞానంలో మాత్రమే ఉనికిని తెలుసుకోగలం; జ్ఞానం లేనప్పుడు ఏదీ ఉండదు. అజ్ఞానం అసలు ఉండదు, ఇసుకలో నూనె ఉండనట్టే. బంగారం ఎప్పుడూ చేదుగా ఉండదు; అది బంగారపు స్వభావానికి విరుద్ధం. స్వరూపంగా పవిత్రమైన ఆత్మకు అజ్ఞానం ఎప్పుడూ అంటదు. ఒకే స్వభావమున్నవాటికి సంబంధం స్పష్టంగా అనిపిస్తుంది, అనుభూతిని కలిగిస్తుంది; కాని, గుళ్ల రాల్లతో చెక్కకు లాగా, ఆత్మకు, అజ్ఞానానికి సంబంధం ఉండదు. ఇక్కడ వేరొక ఆత్మ మరొకదాన్ని అనుభవించదు; ఒకే పరమార్థిక సత్యమే అన్నిటికీ ఆధారం. అన్ని భేదాలూ అదే సత్యం నుండి ఉద్భవిస్తాయి. జ్ఞానం, సంబంధ బలంతో, తనను తాను అనేకంగా చూచుకుంటుంది; కాని, ఈ లోకంలోని అన్నీ స్వచ్ఛమైన చైతన్యం, సత్త్వమే. అప్పుడు ఈ వస్తువులు ఒక్కొక్కటి తమ అనుభవంలో తాము తాము స్థిరంగా కనిపిస్తాయి; కానీ, అసమానమైన వాటి మధ్య నిరంతర సంబంధం ఉండదు. పరస్పరం సంబంధం లేకపోతే, ఒకదానికొకటి అనుభవం ఉండదు; సమానమైనవి కలిసినపుడు, వెంటనే ఏకత్వంగా మారిపోతాయి. ఒకే రూపం ఒక్కటే కారణంగా వ్యక్తమవుతుంది; చైతన్యం, జ్ఞానం కలిసినపుడు, దర్శనమైయే వస్తువు అనుభూతిగా అవతరిస్తుంది. జడము జడముతో కలిసినపుడు, అది మరింత జడత్వంగా మారుతుంది; కాని, చైతన్యం, జడము వేర్వేరు గుణాలు గలవిగా, వాటి మధ్య ఏకత్వం ఎక్కడా ఉండదు. ఒకే చోట చైతన్యం, జడము కలిసినా, అవి నిజంగా ఏకంగా ఉండవు; ఎందుకంటే, చైతన్యం స్వరూపమే జ్ఞానం, జ్ఞానం కూడా చైతన్యాన్నుంచే ఉద్భవిస్తుంది. చెక్క, రాళ్లు వేర్వేరు; అవి చైతన్య స్వరూపం కాదు; ఒక వస్తువు మరొక వస్తువుతో మాత్రమే అనుభవించబడుతుంది, మారుతుంది. రుచి నాలుకతోనే తెలుసుకోవడం లాంటిది; అలాగే, స్థూలమైనది, అస్థూలమైనదీ కలిసే ఉండవు. అందువల్ల, జడము, చైతన్యానికి మధ్య ఏకత్వం కలుగదు. నిజానికి, జడమని భావించేది కూడా చైతన్యమే; అది రాళ్లు, గోడలు లాంటి రూపాల్లో ప్రక్కన కలిసిపోతుంది. ఏకత్వాన్ని పొందినప్పుడు, దృష్టా, దృశ్యం మొదలైనవి కలగలిసిపోతాయి; చెక్క, రాళ్లు కూడా పరమార్థిక స్వరూపమే అయినప్పుడు, అవన్నీ ఒక్కటిగా అనిపిస్తాయి. అంతటా, అన్నిరూపాలలో, అనేక విధాలుగా విస్తరించి కనిపిస్తుంది. ఈ విశ్వం, పరమార్థికంగా చూస్తే, కేవలం సత్త్వమే; అసత్యమైనది కూడా అనేక మాయిక రూపాల్లో విశ్వంలా కనిపిస్తుంది. చైతన్యం ఆశ్చర్యంతో నిండినపుడు, వేరే ఏదీ నిండదు; ప్రజల ఊహా నగరం పరస్పరం కనిపించవచ్చు, కాని అది నిజంగా ఎలా ఉందో కాదు. ఈ సృష్టి చైతన్యంలోనే స్థిరంగా ఉంది; కాల, స్థల జ్ఞానానికి కాదు. భేద భావనే సృష్టి; అది అహంకారాది మాయ వల్లే కలుగుతుంది. బంగారం జ్ఞానం వదిలిపెట్టినపుడు, బంగారు గాజులు, వగైరా మాయగా కనిపిస్తాయి; స్థలం, ఇతర కారణాల వల్ల బంగారంలో గాజుల మాయ కలుగుతుంది. కాని, నీ దృష్టి పరిపూర్ణమైనప్పుడు, వేరే పరమ అజ్ఞానం లేదు; గాజులు మొదలైన అనేక భేదాలు కూడా ఒకే పవిత్ర బ్రహ్మమే. జ్ఞానం ఏకత్వం వల్లే ఈ సృష్టి ఉనికిగా ఉంటుంది; లేనిదిగా కాదు. మట్టితో చేసిన సైన్యంలా, అనేకంగా కనిపించినా, అది మట్టే. నీరు ఒక్కటే అయినా, అలలు మొదలైనవి వస్తాయి; చెక్క ఒక్కటే అయినా, సాలవృక్ష రూపాలు వస్తాయి; మట్టి ఒక్కటే అయినా, కుండలు మొదలైనవి తయారవుతాయి; బ్రహ్మమే ఈ మూడువెళ్ల మాయ. దృష్టా, దృశ్య సంబంధంలో, మధ్యలో ఉన్న సారం దృష్టా, దర్శనం, దృశ్యాన్ని మించి ఉన్నది—అది పరమార్థం. మనస్సు స్థలం మారినపుడు, మధ్యలో ఉన్న సారం మబ్బు లేని జ్ఞానం—దానిలో ఎల్లప్పుడూ లీనమవ్వాలి. మెలకువ, కల, నిద్రను మించిన, చైతన్యం, జడత్వం లేని, నిత్యమైన నీ స్వరూపంలో ఎల్లప్పుడూ ఏకమవ్వాలి. రాళ్ల హృదయంలా ఉండే మాంద్యాన్ని తప్పించి, మనస్సు స్థిమితంగా ఉన్నా, లేకపోయినా, దానిలోనే నిలబడాలి, రాఘవా! ఇక్కడ ఎవరికీ ఏమి ఉద్భవించదు, ఏమి లయమవదు; మనస్సు స్థిమితంగా ఉన్నా, లేకపోయినా, నీవు నీ స్వరూపంలో స్థిరంగా ఉండాలి. శరీరంలో ఎప్పుడూ ఎవ్వరూ ఏదీ కోరరు, ద్వేషించరు; శరీర చర్యలు జరుగుతూనే ఉండగా, నీవు భయ, ఆందోళనలేని స్థితిలో, నీ స్వరూపంలో స్థిరంగా ఉండాలి.