రాఘవా! నేను అతనికి విషయాలను యథార్థంగా, సరైన తర్కంతో వివరించాను. అప్పుడు అతని హృదయంలో ఉన్న సందేహం, గాలివాటుకు మేఘం తొలగినట్లు, పూర్తిగా తొలగిపోయింది. ఈ మహా అవిద్యే మనుష్యునికి మాయను కలిగిస్తుంది; ఇది అతి వేగంగా అసత్యాన్ని సత్యంగా, సత్యాన్ని అసత్యంగా చూపిస్తుంది. "బ్రహ్మన్! ఒక కల నిజంగా ఎలా అనిపిస్తుంది? ఈ విషయం నా మనసులో ఒక భారంగా గందరగోళంగా ఉంది, దీనికి పరిష్కారం కనబడడం లేదు," అని అడిగాడు. రాఘవా! ఇవన్నీ అవిద్యలోంచే ఉద్భవిస్తాయి—పాత్రల్లో వస్త్రాన్ని చూచినట్టు, కలల్లో కలిగే అయోమయం వంటి వాటిలా. దూరమైనది దగ్గరగా, అద్దంలో పర్వతం కనిపించినట్టు, దీర్ఘమైనది చిన్నదిగా, ప్రేమలో యువకుడికి రాత్రి చిన్నదిగా అనిపిస్తుంది. కలల్లో అసాధ్యమైనది సుసాధ్యంగా మారుతుంది—తన మరణాన్ని కూడా అనుభవించగలడు; అలాగే అశాస్తవాది నిజంగా అనిపిస్తుంది, ఆకాశంలో ఎగురుతున్నట్టు కలలో అనిపించడంలా. స్థిరమైనది కూడా మాయలో కదిలిపోతుంది—భూమి తిరుగుతున్నట్టు మనకు అనిపించడంలా; బలహీనమైనది బలవంతుడిగా మారుతుంది, మత్తులో ఉన్న మనస్సు ఉల్లాసంగా మారినట్టు. మనసు, వాసనల ప్రభావంతో, ఏది ఊహిస్తే అది వెంటనే అనుభవిస్తుంది; ఇది పూర్తిగా నిజం కాదు, పూర్తిగా అసత్యం కూడా కాదు. అవిద్య, అహంకారం మొదలైనవి ఉద్భవించినప్పుడు, ఆ క్షణంలోనే ఆది, అంతం, మధ్య లేని మాయ అపారంగా కనిపిస్తుంది. కేవలం ప్రతిత్వ ప్రభావంతో, ప్రతిదీ మారిపోతుంది; క్షణం యుగంలా, యుగం క్షణంలా అనిపిస్తుంది. మనస్సు వికృతంగా ఉన్న జీవి ఏ స్థితిలోనైనా పడిపోతాడు; వాసనల ప్రభావంతో, జింక కూడా సింహ స్వభావాన్ని పొందుతుంది. విషం, మాయం, మత్తు, అవిద్య, అయోమయం, అహంకారం—ఇవి అన్నీ మనస్సు వికృతికి కారణాలు, ఫలితాలకు కారణమయ్యేవి. కాకి, తాటి పండు కథలోని విధంగా, వాసనల బలంతో గొప్ప కార్యాలు, పరస్పర సంబంధాలు ఏర్పడతాయి. పూర్వజన్మలో రాజు తినిన ఉప్పు లాంటిదిగా, మునుపటి అనుభవాలు, మంచివైనా చెడ్డవైనా, ఇప్పుడు మనస్సులో కనిపిస్తాయి. మనసు చేసిన పెద్ద కార్యాలనైనా మరచిపోతుంది; అలాగే చేయని కార్యాలనూ చేసినట్టు గుర్తుంచుకుంటుంది. ఇంతే కాదు—"నేను తినలేదు" లేదా "తిన్నాను" అని అనిపించవచ్చు; కలలో దూర దేశాలకు వెళ్లిన అనుభూతిని కూడా కలిగి ఉంటారు, నిజంగా వెళ్లకపోయినా. ఇదే విధంగా, వింధ్య, పుక్కస గ్రామాల అనుభవం కలలో వచ్చినట్టు, గత కథల లాగా అతనికి అనిపించింది. లవణుడు కలలో చూసిన మాయ వెంటనే వింధ్య, పుక్కసల అవగాహనలోకి వచ్చింది. వింధ్య, పుక్కసల జ్ఞానం ఆ యువరాజు మనస్సులో ప్రబలింది, అనేక మందికి మాటలు, ముఖాలు ఒకేలా కనిపించడంలా. అలాగే, కలకూ తనదైన కాలం, స్థలం, కార్యం ఉంటాయి; వాటి పరిచయ సందర్భంలో అవి స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. అన్ని వస్తువుల ఉనికి అవగాహన తప్ప మరొకటి కాదు; అవగాహనలోనే సృష్టి యొక్క వైవిధ్యం ప్రత్యక్షమవుతుంది. వృక్షం విత్తనంలో గత, వర్తమాన, భవిష్యత్ రూపాల్లో ఉన్నట్టు, దాని ఉనికి, లేనితనం కూడా ఉండి, కానివిగా స్థాపించబడతాయి. అవగాహనలో మాత్రమే ఉనికి ఉంటుంది; అవగాహన లేనప్పుడు ఏ వస్తువూ ఉండదు. ఇక్కడ అవిద్య అసలు లేదు—ఇసుకలో నూనె లేనట్టే. బంగారం చేదుగా ఉండలేదు; అది బంగారం స్వభావానికి విరుద్ధం. స్వచ్ఛమైన ఆత్మ స్వభావానికి అవిద్య అనుసంధానం అసాధ్యం. ఒకే స్వభావం కలిగిన వాటి అనుసంధానం స్పష్టంగా అనుభూతిని కలిగిస్తుంది; కానీ గుగ్గిలం, చెక్కల మధ్య అనుసంధానం లేనట్టుగా, ఆత్మ, అవిద్యల మధ్య కూడా లేదు. ఇక్కడ మరో ఆత్మ లేదు; అనుభవించే వాడు వేరే వాడే కాదు—ఒకే పరమార్థం. అన్నీ పరమసత్య స్వరూపమే; అన్ని భేదాలు దానిలోంచే ఉద్భవిస్తాయి. అవగాహన అనుసంధాన బలంతో తనను తానే అనేకంగా అనుభవిస్తుంది; ప్రపంచంలోని అన్నీ శుద్ధచైతన్య, సత్త్వమయమే. అప్పుడు ప్రతి వస్తువు తన అనుభవంలో స్థిరంగా కనిపిస్తుంది; భిన్నమైన వాటిలో నిరంతర అనుసంధానం ఉండదు. పరస్పర అనుసంధానం లేకుండా పరస్పర అనుభూతి ఉండదు; ఒకే స్వభావం కలిగినవి కలిసినప్పుడు వెంటనే ఏకత్వం పొందుతాయి. ఏకత్వం వల్లే ఒక రూపం ఉద్భవిస్తుంది; చైతన్యం, అవగాహన కలిసినప్పుడు దృష్టి అనుభూతి కలుగుతుంది. జడమయినవి కలిసినప్పుడు ఘనమైన జడత్వంగా మారుతుంది; కానీ చైతన్యం, జడత్వం భిన్నమైనవి కావడంతో ఎక్కడా వాటి ఏకత్వం ఉండదు. ఒకే చోట చైతన్యం, జడత్వం కలిసినా అవి నిజంగా కలిసినవిగా ఉండవు; ఎందుకంటే చైతన్యం అవగాహన స్వరూపం, అవగాహన కూడా చైతన్యంలోనే ఉద్భవిస్తుంది. చెక్క, రాయి వేర్వేరు; అవి చైతన్య స్వరూపం కావు; ఒక వస్తువు మరొక వస్తువుతో అనుభూతి, మార్పు పొందుతుంది. రుచి నాలుక ద్వారా అనుభవించబడినట్టు, ద్రవ్య, అద్రవ్యాల మధ్య ఏకత్వం, అనుసంధానం ఉండవు అని తెలుసుకో. కాబట్టి, జడత్వం, చైతన్యం మధ్య ఏకత్వం లేదు; జడంగా భావించబడే వస్తువులు కూడా చైతన్యమే, రాళ్లు, గోడలు మొదలైనవి చైతన్యంతో ఏకత్వాన్ని పొందినట్లు కనిపిస్తాయి. ఒకే స్థితిలో ఉన్నప్పుడు, ద్రష్ట, దృశ్య మొదలైనవి అయోమయంలో కలిసిపోతాయి; చెక్క, రాళ్ల వంటి అన్నీ పరమార్థ స్వరూపమే అయినప్పుడు, అవి తాము తాము అనుసంధానంలో ఉన్నట్టు దృశ్యంగా అనిపిస్తాయి; అన్నీ అన్ని రూపాల్లో, విధాలుగా, అనంతంగా విస్తరించినట్టు కనిపిస్తాయి. సత్యాన్ని తెలిసినవాడా! ఈ విశ్వం ఉనికే తప్ప మరొకటి కాదు; అసత్యమైనది కూడా, ప్రియమైనవాడా, అనేక మాయల ద్వారా విశ్వ రూపంగా కనిపిస్తుంది. చైతన్యం ఆశ్చర్యంతో నిండినప్పుడు, మరొకటి నిండదు; ప్రజల ఊహలో నగరం పరస్పరం కనిపిస్తుంది, కానీ నిజంగా కాదు. ఈ సృష్టులు చైతన్యంలో స్థాపించబడ్డాయి—కాల, స్థల అవగాహన కోసం కాదు; భేదాన్ని గ్రహించడమే సృష్టి, అది అహంకారం మొదలైన వాటి మాయ నుండి ఉద్భవిస్తుంది.