కాలమే ఈ జగత్తులోని దుఃఖానికి అధిపతి. అది మనిషి తల పండిన గుమ్మడిపండు వలె వృద్ధాప్యపు బూడిదతో వాడిపోయినప్పుడు, ఆ తలను తాను భక్షిస్తుంది. వృద్ధాప్యం, నదికుమార్తె అయిన మరణదేవత సహాయంతో, శరీర వృక్షానికి వేర్లు కోసేస్తూ, ప్రాణశక్తులను కదిలిస్తుంది. యవ్వనాన్ని తినేసి, బాధ అనే అగ్ని రాజేసి, వృద్ధాప్యమనే ఊదరి, శరీర మాంసాన్ని తినేందుకు తహతహలాడుతుంది. ఈ లోకంలో వృద్ధాప్యంతో సమానమైన దురదృష్టం మరొకటి లేదు. అది శరీర అరణ్యంలో జక్కల వలె, విలాపంతో అరుస్తూ తిరుగుతుంది. దగ్గు, ఊపిరితిత్తులు, నిట్టూర్పులు—ఇవి అన్నీ వృద్ధాప్యపు అగ్నికి పొగ, చీకట్లు. ఆ అగ్ని మనిషిని కాల్చివేస్తుంది. ఒకప్పుడు తెల్లగా, కొత్తగా, మృదువుగా ఉన్న శరీరం, వృద్ధాప్యంతో వంగిపోతుంది. పుష్పాలతో నిండిన వల్లి వంగినట్లే. వృద్ధాప్యపు కర్పూర వృక్షం నుంచి వచ్చిన కర్పూరంలా తెల్లగా మారిన ఈ శరీరాన్ని, మరణమనే ఎలుగుబంటి ఒక్క క్షణంలో ఎత్తుకుపోతుంది. మరణం రాజు వలె వస్తుంటే, వృద్ధాప్యపు తెల్ల పంకజం ముందుగా ఊపిరాడిస్తుంది; వ్యాధి అనే పతాకం ముందే ప్రదర్శన ఇస్తుంది. పోరులో శత్రువులు జయించలేని వారు, కొండ కోటలు దెబ్బతిన్నవారు, వీళ్లందరినీ వృద్ధాప్యమనే రాక్షసి ఎంత త్వరగా జయిస్తుందో చూడు! వృద్ధాప్యపు మంచుతో తెల్లబడిన శరీర గృహంలో, కనుబొమ్మల కదలిక కూడా ఉండదు. ఈ సంసార సుగంధ గృహంలో, శరీరపు దండపై వృద్ధాప్యపు పంకజ మహిమ వెలుగుతుంది. శరీర నగరంలో వృద్ధాప్యపు చంద్రోదయం కలిగినప్పుడు, మరణమనే కమలం ఒక్క క్షణంలో వికసిస్తుంది. శరీర మహాప్రాసాదంలో, వృద్ధాప్యపు లేపనంతో పూసినప్పుడు, దుఃఖం, ఆపద, అశక్తి ఇవే సుఖసహచారులవుతాయి. వృద్ధాప్యం ప్రబలిన చోట, నా మానసిక స్థితి మందంగా ఉన్నప్పుడు, నాకు ఎలాంటి ఆనందముంటుంది? ఈ కష్టమైన, అసహ్యమైన జీవితాన్ని ఎంతకాలం పట్టుకుని ఉండటం వల్ల ఏమి లాభం? వృద్ధాప్యం, మానవలోకంలో ఎవ్వరూ జయించలేని శత్రువు, అన్ని కోరికలను పారద్రోలుతుంది. ఈ సంసారమనే మాయ, అవివేకుల కల్పనల వల్ల కలిగిన విచ్ఛిన్నత వల్ల కలిగిన కలవరమే. తెలివిగలవారికి ఇక్కడ బంధం ఎలా కలుగుతుంది? అద్దంలో ప్రతిబింబించిన పండును తినదలచేది పిల్లలే. ఇక్కడ సుఖమనే భావన ఎంత బలహీనమో, కాలమనే ఎలుక ఆ సుఖం ప్రతి తంతువును కత్తిరిస్తుంది. ఈ లోకంలో పుట్టింది ఏదీ కాలమనే భక్షకుడి నుండి తప్పదు; సముద్రంలోని అగ్నిలా అది అన్నింటినీ మింగేస్తుంది. కాలం భయంకరమైనది, పరమమైనది. దాని శక్తితో ఈ జగత్తు అంతా మింగడానికి సిద్ధంగా ఉంది. మహానుభావులకైనా కాలం క్షణం కూడా ఉపశమనం కల్పించదు. అది అనంత విశ్వాన్ని మింగేసి, దానిలోనే విలీనం అయింది. కాలం యుగాలు, సంవత్సరాలు, కల్పాల రూపంలో కనిపించినా, దాని స్వరూపం కనిపించదు; అది అన్నిటినీ వ్యాపించి, ఎక్కడికక్కడ ఉండిపోతుంది. సుమేరువు వంటి బరువైనవారు, మంగళకార్యారంభకులు, ఆనందదాయకులు—ఇవ్వరినీ కాలం, చిన్న ఏనుగు పాములను మింగినట్టు మింగేస్తుంది. కాలం దయలేని, క్రూరమైనది, నిస్సహాయమైనది. ఈ రోజు కూడా అది మింగనిది ఏదీ లేదు. దాని ఆకలి తీరదు; పర్వతాలను కూడా తినేస్తుంది. ఎన్ని ఆనంద ప్రవాహాలు దొరికినా, దానికి తృప్తి లేదు. అది తీసుకుపోతుంది, నాశనం చేస్తుంది, సృష్టిస్తుంది, మింగుతుంది, చంపుతుంది—కళాకారుడిలా సంసార నాటకంలో ఎన్నో రూపాలు ధరిస్తుంది. జీవుల విత్తనాలను విభజనగా చేసి, నిరంతరం విరగదీస్తుంది. పిట్ట దానిమ్మ పండును పగలగొట్టినట్లు, కాలం ప్రపంచంలో అప్రతిభాసిక ముక్కుతో నశింపజేస్తుంది. శుభాశుభ ఫలితాల కొమ్ములతో ప్రజల మృదువైన మొక్కలను త్ర摘ించి, జీవరాశుల మధ్యలో గజరాజులా వెలుగుతుంది. బ్రహ్మ మహావనంలో, విశ్వఫలాన్ని కాయించే వృక్షం, పరమ సర్పంతో చుట్టబడి నిలిచి ఉంటుంది. రాత్రి తేనెటీగలు, పగలు పుష్పాల దండలు, ఋతువుల వల్లులు—ఇవి అన్నీ కలగలిపి, అది అలసిపోదు. దాన్ని కొట్టినా విరగదు, కాల్చినా కాలిపోదు; అది కనిపించినా పూర్తిగా గ్రహించబడదు. మాయలో మణిలా, అది మాయాజాలపు రాజ్యంలా విస్తరిస్తుంది. ఒక క్షణంలో ఏదో ఒకదాన్ని పైకి తీస్తుంది, ఇంకొకదాన్ని కూల్చేస్తుంది. దాని కఠినమైన ఆటలో, మానవులను వంటవాడు సూప్ కలపినట్లు కలిపేస్తుంది. గడ్డి, ధూళి, ఇంద్రుడు, సుమేరువు, ఆకుపత్రి, సముద్రం—ఏదైనా తనలో విలీనం చేసుకోవడానికి సిద్ధంగా ఉంటుంది. ఇక్కడే క్రూరత, లోభం, దురదృష్టం, చంచలత—all are present. కాలం సూర్య చంద్రులను ఆకాశంలో తిప్పుతూ, తన ఇంటి ప్రాంగణంలో ఆడుకుంటున్న పిల్లవాడిలా ఆడుకుంటుంది. యుగాంతంలో, అన్ని కల్పనలకు మూలంగా ఊహించబడిన కాలం, అన్ని జీవుల ఎముకలతో తయారు చేసిన హారాన్ని ధరించి ప్రకాశిస్తుంది. యుగాంతంలో, అది ఉగ్రంగా నాట్యం చేస్తుంటే, దాని చేతుల నుంచి ఊడి పడిన అవయవాల వల్ల, సుమేరు పర్వతం కూడా ఆకాశంలో వణుకుతుంది. అది ఒకసారి రుద్రుడు, మరొకసారి మహేంద్రుడు, మరొకసారి బ్రహ్మ, శుక్రుడు, వైశ్రవణుడు, మళ్ళీ ఏదీ కాదు. దాని లోపల ఎన్నో సృష్టులు, ప్రకాశవంతంగా, నాశనం చెంది, ఎప్పటికప్పుడు ఉద్భవిస్తూ, సముద్రపు అలలవలె వేర్వేరు అయినా, విడదీయలేని విధంగా కలిసిపోతుంటాయి.