ఓ రామా, ఒకవేళ ఎవరైనా “నాకు బాధ లేదు, నేను శరీరం కాదు, ఈ చైతన్య స్వరూపునికి బంధనం ఏమిటి?” అని బలమైన ధారణతో ఆలోచిస్తే, అలాంటి భావనలతో, అలాంటి కార్యాలతో, వాడు నిజంగా ముక్తుడవుతాడు. “నేను మాంసం కాదు, ఎముకలు కాదు; నేను శరీరానికి అతీతుడను, నేను పరమాత్మను” అని అంతరంగంలో స్థిరంగా నమ్మినవాడు, అతడు తనలోని అజ్ఞానాన్ని నాశనం చేసుకున్నవాడిగా ఇక్కడ పేర్కొనబడుతున్నాడు. ఎలాగైతే నీలమణి పర్వతం శిఖరంపై వెలిగే ప్రకాశం, లేదా సూర్యకిరణాలు కూడా తాకలేని ఆకాశంలోని ప్రకాశం, చీకటి మహిమను మించిపోతుందో, అలాగే, భూమిపై ఉన్నవాడికి ఆకాశంలో చీకటి ఉందని ఊహించబడుతుంది—అది అతని స్వభావం, అతని భావన వల్లే. ఈ విధంగా, ఆత్మ కానిది ఆత్మ అని భావించే అజ్ఞానం, మేల్కొని లేని వాడికి మాత్రమే ఊహగా ఉంటుంది; మేల్కొన్న వాడికి కాదు, ఓ రాఘవా. ఈ నీలిమ, మేరు పర్వత నీలమణి కాంతి కాదు, చీకటి కాంతి కాదు. మరి, బ్రహ్మన్, ఆకాశానికి నీలిమకు కారణం ఏమిటి? ఓ రామా, ఆకాశంలో నీలిమ అనే గుణం అసలు లేదు; అది వేరే రత్న ప్రకాశం వల్లా కాదు, మేరు నీలమణి కాంతి వల్లా కాదు. ఈ బ్రహ్మాండం ప్రకాశం వల్ల, సిద్ధుల తేజస్సు వల్ల, అండాతీత ప్రకాశం వల్ల, ఇక్కడ చీకటి కలుగదు. ఇది కేవలం ఖాళీ, ఓ భాగ్యవంతుడా! కానీ అనేక విధాలుగా కనిపిస్తుంది. ఇది యుగయుగాల అజ్ఞానం వలె, వాస్తవికతలేని ఊహ మాత్రమే. మనకు స్వీయ దృష్టి పోయినప్పుడు, అస్తిత్వం లేనిదే చీకటి కనిపిస్తుంది; అలాగే, ఆకాశంలో కనిపించే నలుపు కూడా అదే వస్తువు స్వభావం వల్లే. సరైన జ్ఞానం కలిగినవాడు, ఆకాశంలో కనిపించే చీకటి నిజమైనదికాదని తెలుసుకుంటాడు; అలాగే, అజ్ఞాన చీకటిలో జ్ఞానం వెలుగుతుంది. పండితులు చెప్పారు—అజ్ఞానాన్ని నియంత్రించడం అంటే ఊహను నిషేధించడం, ఆకాశకమలం లాంటిదే, అది సహజంగా సులభమే. ఈ జగత్తు మాయ కూడా ఆకాశ నీలిమ వలె కనబడుతుంది, ఓ మహాత్మా! దాన్ని మరచిపోవడమే మేలైనదని నేను భావిస్తున్నాను. “నేను నశించిపోయాను” అనే భావనతో మనిషి విషాదంలో లీనమవుతాడు; అలాగే, “నేను మేల్కొన్నాను” అనే భావనతో సుఖాన్ని పొందుతాడు. అలాగే, మాయా భావనల వల్ల మళ్లీ మాయలో పడతాడు; ముక్తి భావనతో ముక్తిని అనుసరిస్తాడు. ఒక్క క్షణం మనస్సులో గుర్తొచ్చినా, ఈ నిరంతర అజ్ఞానం ఉద్భవిస్తుంది; కానీ శ్రమతో మరచిపోతే, ఆ వస్తువు నిజంగా కరిగిపోతుంది. ఊహే అన్ని స్థితుల సృష్టికర్త, సమస్త భూతాలను మాయలో పడేసేది; అదే ఆత్మ నాశనంలో విముక్తికర్త, ఆత్మ వృద్ధిలో నాశకుడూ. మనస్సు ఏది ఆలోచిస్తే, ఇంద్రియాలన్నీ వెంటనే రాజు ఆదేశాన్ని అనుసరించే మంత్రుల్లా ఆచరిస్తాయి. అందువల్ల, మనస్సు విషయాలపై నిలిపివేయకుండా, అంతర్ముఖతతో, శ్రమతో నడిపినవాడు శాంతిని పొందుతాడు. ప్రారంభంలో లేనిది ఇప్పుడూ లేదు; కనబడుతున్నది ఒక్కటే—శాంతమైన, నిర్దోషమైన బ్రహ్మమే. ఈ మనోభావాలు ఎవరివి? ఎలా, ఎక్కడి నుండి? ఏ బంధనాలూ లేకుండా, ఆద్యాంతరహితంగా, స్థిరంగా ఉండు. పరమ శ్రమతో, పరిపూర్ణ వివేచనతో, అనుభోగాశకు ఆలోచనను, దాని మూలాలతో కలిపి మనస్సు నుండి పూర్తిగా తొలగించాలి. పరమ మాయగా ఉద్భవించే, మృత్యూకు, వృద్ధాప్యానికి కారణమైనదీ, ఆశల బంధాలతో పెరిగే వాసన. “నా కుమారులు, నా ధనం, నేను ఇదను, ఇది నాది” అనే వాసన వల్ల, మాంత్రికుడి మాయ వలె, మనస్సు ఎగిరిపడుతుంది. ఈ శూన్యమైన శరీరంలో “నేను” అనే భావన అజ్ఞానం, వాసన వల్ల ఏర్పడుతుంది; అది గాలిలా ఖాళీలో ఊగిసలాడుతుంది. నిజంగా, ఓ తత్త్వవేత్తా, “నాది, నేను, ఇది” అనే భావన చాలించు; ఆత్మ తత్త్వాన్ని తప్ప వేరే ఏదీ వాస్తవంగా ఉన్నదని నేను భావించను. సృష్టి భావనతో, ఈ విభిన్నమైన అజ్ఞానం తిరిగి తిరిగి పర్వతాలు, ద్వీపాలు, శిఖరాలుగా ప్రాప్తిస్తుంది. ఇది కేవలం అజ్ఞానంతో ఉద్భవిస్తుంది, జ్ఞానంతోనే నశిస్తుంది; ఇది చైతన్యంతో మాత్రమే పరిమితం, తాడుపై పాము ఊహ వలె. ఈ భూమి, పర్వతాలు, నదులు—all ఇవన్నీ జ్ఞానంగా మారుతాయి, ఓ రామా! జ్ఞాని కొరకు అవి అజ్ఞానం కావు, ఎందుకంటే ఆ బ్రహ్మ తన మహిమాన్వితతలో నిలుస్తుంది. తాడు, పాము రెండూ అజ్ఞానంతో ఊహించబడతాయి; కానీ జ్ఞానంతో ఒక్కటే నిశ్చయమవుతుంది—అయితే అది బ్రహ్మ దర్శనం, కల్పితముకాదు. అజ్ఞానంగా ఉండవద్దు; జ్ఞాని అవ్వు. సంసార వాసనలను విడిచిపెట్టు. ఆత్మ కానిదానితో ఏకత్వ భావన కలిగి, ఎందుకు పరాయివాడిలా శోకిస్తున్నావు? ఓ రాఘవా, ఈ జడమైన, నిశ్శబ్దమైన శరీరం నీకెందుకు? దాని కోసం నీవు అనుభవించే సుఖదుఃఖాలకు బానిసవవుతున్నావు? ఎలాగైతే కలపకు, గంధానికి ఏకం లేదు; కలిపినా రెండు బేరి పాత్రలకు ఏకం లేదు; అలాగే శరీరం, జీవుడు ఒక్కటి కావు. ఒక బెల్లోస్లోని అగ్ని, లోపల గాలిని తాకదు; అలాగే, శరీరం నశించినప్పుడు, ఆత్మ నశించదు. “నేను దుఃఖంలో ఉన్నాను, నేను సుఖంతో నిండిపోయాను” అనే మోహం, ఓ రఘుకులోత్సవా, మనస్సును బాధిస్తుంది; ఈ బాధను దాటడం కష్టమే. ఈ తప్పుడు, హానికరమైన, మనస్సును పొంగించే భావన వల్ల—ఈ మోహ మలినతతో అంధుడయ్యే ఈ బాధను కలిగించేది—చంద్రబింబం అమృతంతో తడిసున్నా, దాన్ని రౌరవ నరకంగా ఊహిస్తే, అక్కడే నరకంలో మంట, ఎండ తాపాన్ని అనుభవించినట్టే అవుతుంది. చల్లని అలలతో, తామరల హారాలతో అలంకరించబడిన సరస్సుల్లో కూడా, మరీచిక మహిమను చూసేవారు ఉన్నారు. కలలలో, ఇలాంటి స్థితుల్లో, ఆకాశనగరాలను నిర్మించడం, పడిపోవడం, ఎగరడం వంటి అనుభూతులు కలుగుతాయి; ఇవన్నీ సుఖదుఃఖాలను కలిగిస్తాయి. మనస్సు సంసారవైపు లీనమయ్యే స్వభావాన్ని నెరవేర్చుకోకపోతే, మెలకువ, కలలో కలిగే కలతలు ఏమి హాని చేయవు.