ఓ ప్రభూ, ఈ జీవుడు ఎప్పటికీ తీరని రాగద్వేషాదులలో మునిగి, సుఖదుఃఖాలను అనుభవిస్తూ, మనస్సు గుహలో నివసించే వాసనల బంధనంతో ఏ స్వభావంతో కరిగిపోతాడు? బ్రహ్మన్, ఈ ప్రపంచంలో లేదా మనుషుల్లో అజ్ఞానశక్తి వల్ల ఉద్భవించే గొప్ప అంధకారం ఎలా అంతమవుతుంది? ఒక పువ్వు మంచుతో కప్పబడినప్పుడు, సూర్యకాంతి తాకగానే అది వెంటనే వాడిపోతుంది కదా. అలాగే, ఆత్మను దర్శించినప్పుడు అజ్ఞానం కూడ అంతే వేగంగా అంతరించిపోతుంది. అజ్ఞానం ఉన్నంతవరకూ, అది దేహధారి జీవిని సంసార తరంగాలలో, దుఃఖమయమైన అడవుల్లో కలవరపెడుతూనే ఉంటుంది. మాయను హరించే ఆత్మజ్ఞానానికై తపన కలుగకపోతే, అజ్ఞానం తొలగడం మొదలవదు. ఒకరు అజ్ఞానాన్ని దాటి చూడడం మొదలుపెట్టినప్పుడు, ఆత్మజ్ఞానం సూర్యకాంతిలా తాకినప్పుడు నీడ ఎలా క్రమంగా తగ్గిపోతుందో అలా అజ్ఞానమూ క్రమంగా కరుగుతుంది, ఓ రాఘవ. పరిపూర్ణమైన దివ్యాన్ని దర్శించినపుడు, సూర్యుడు ఉదయించగానే అన్ని నీడలు మాయమయ్యేలా, అజ్ఞానం పూర్తిగా కరిగిపోతుంది. ఇక్కడ అజ్ఞానం అనేది కేవలం కల్పన మాత్రమే; దాని నాశనమే మోక్షం. ఆ కల్పన నిలిచిపోవడం వల్లే అది సాధ్యమవుతుంది, ఓ రాఘవ. మనస్సు ఆకాశంలో దాగి ఉన్న వాసనల అంధకారంలో చిన్న గాయం వచ్చినా, చైతన్య సూర్యుడు ఉదయించగానే ఆ నలుపు పలుచనవుతుంది. సూర్యోదయంతో చీకటి ఎక్కడికో పోయినట్టే, వివేకం కలుగగానే అజ్ఞానం కూడ ఎక్కడికో కరుగుతుంది. బలమైన వాసనల వల్ల మనస్సులో బంధనం కలుగుతుంది; చంచలమైన ఆలోచనలు, పిల్లవాడి ఆటలు సాయంత్రం తగ్గిపోతున్నట్లే, తగ్గిపోతాయి. ఈ ప్రపంచం కనిపిస్తున్నంతవరకూ, అదే అజ్ఞానం; అది తగ్గిపోతుంది. ఆత్మను ధ్యానిస్తూ ఉంటే, బ్రహ్మన్, ఆ ఆత్మను ఏమిటిగా భావించాలి? ఆత్మ అనేది చైతన్యస్వరూపం, వస్తువులకు అతీతమైనది, అన్ని చోట్లను వ్యాపించినది, వర్ణనకు అందని పరమేశ్వరుడు. బ్రహ్మ నుండి తృణం వరకు ఉన్న ఈ ప్రపంచం అంతా ఎప్పుడూ ఆత్మ మాత్రమే, పాపరహితుడా! అజ్ఞానం అసలు లేదు. ఇది అంతా బ్రహ్మమే—శాశ్వతమైన, ఘనమైన, నశించని చైతన్యమే; 'మనస్సు' అనే మరో కల్పన అసలు లేదు. ఈ మూడు లోకాలలో ఏదీ పుట్టదు, చచ్చిపోదు; ఎక్కడా మార్పులు ఉండవు. ఇక్కడ కేవలం నిర్మలమైన, అపరిచ్ఛిన్నమైన, సమస్తాన్ని వ్యాపించిన, వస్తువులకు అతీతమైన, కలవరపెట్టని చైతన్యమే ఉంది. ఈ శాశ్వతమైన, పవిత్రమైన, ప్రశాంతమైన, సమంగా వ్యాపించిన చైతన్యంలో ఆత్మ మార్పులేకుండా ఉద్భవిస్తుంది. ఇది తన స్వభావానుసారం ఉద్భవించి, తన కల్పనతో పరుగెడుతుంది; చైతన్యమే చైతన్యానికి వస్తువుగా మారి, తానే తాను వాడిపోతుంది. అది వాడిపోయినపుడు, దానిని మనస్సుగా గుర్తిస్తారు. ఈ పరిపూర్ణ, దివ్య, సర్వశక్తిమంతమైన మహాత్మ నుండి, విభాగం, లెక్కింపు అనే శక్తి, నీటిలో అలలుగా, ఉద్భవిస్తుంది. ఏమీ లేని, విశాలమైన, ప్రశాంతమైన పరమార్థంలో, ఆలోచన వలన ఏదైనా వెళ్ళిపోయినప్పుడు, అది పరమాత్మలోనే పరిపూర్ణతను పొందుతుంది. కాబట్టి, ఆ సిద్దిని కల్పనతోనే సాధించినట్లయితే, కల్పనతోనే అది నాశనం అవుతుంది; అది ఎలా ఉద్భవించిందో అలా, గాలివాటుతో దీపం ఆరిపోవడం లాగా అంతరించిపోతుంది. ప్రయత్నంతో అనుభూతి రూపాన్ని పొందిన ఈ అజ్ఞానం, ఆలోచన లేకపోవడం ద్వారా కరుగుతుంది. 'నేను బ్రహ్మన్ కాను' అనే బలమైన ఆలోచన వల్ల మనస్సు బంధించబడుతుంది; 'అన్నీ బ్రహ్మమే' అనే బలమైన ఆలోచన వల్ల మళ్ళీ విముక్తి కలుగుతుంది. ఆలోచనే గొప్ప బంధనం; ఆలోచన లేకపోవడమే మోక్షం. ఆలోచనను లోపల జయించి, నీవు కావలసినట్లు ప్రవర్తించు. నేను ఇక్కడ ఆకాశంలో బంగారు రేకుల తామరను చూశాను. దానికి నీలవజ్రపు తేనెటీగలు చుట్టూ తిరుగుతూ, పరిమళభరితంగా, దిక్కులను వస్త్రముగా ధరించి అలంకరించబడి ఉంది. ఆ తామర నవ్వుతూ, తన చేతులను తామర కాండాల్లా చాచుతూ, తన ఆకర్షణీయ వంకలను బహిరంగంగా ప్రదర్శిస్తూ, ప్రకాశవంతమైన చంద్రుని కాంతివలయాన్ని కూడా అపహాస్యంగా చూస్తున్నట్లు ఉంది. ఇదే విధంగా, కల్పనజాలం వాస్తవికంగా లేనప్పటికీ, నిజంగా ఉన్నదిగా కనిపిస్తుంది; అది మనస్సు సృష్టించినదే, పిల్లవాడు ఊహించుకున్నట్టుగా, తన ప్రశాంతతను తానే భంగం చేసుకుంటుంది. అలాగే, ఈ లోకంలో, అజ్ఞానం చంచలమైన పిల్లమనస్సు ఊహించినదే; అది తానే తాను 'ఉన్నాను, లేను' అనే ఆలోచనలతో బంధించుకుని, కేవలం దుఃఖాన్ని తెస్తుంది. 'నేను క్షీణించాను, నేను బాధపడుతున్నాను, నేను బంధించబడ్డాను, నాకు చేతులు, కాళ్లు ఉన్నాయి' అని ఆలోచిస్తూ, ఆ ఆలోచనలకు తగినట్టుగా జీవుడు బంధించబడతాడు. కానీ, 'నేను బాధపడటం లేదు, నాకు శరీరం లేదు, ఈ చైతన్యాత్మకి బంధనం ఏముంటుంది?' అని ఆలోచిస్తే, ఆ ఆలోచనలకు తగినట్టుగా విముక్తి పొందుతాడు. 'నేను మాంసం కాదు, ఎముకలు కాదు; నేను శరీరానికి అతీతుడిని, నేను పరమాత్మను' అని లోపల బలంగా నమ్మినవాడే, ఇక్కడ అజ్ఞానాన్ని అంతరించగలిగినవాడు. ఎత్తైన నీలవజ్ర పర్వతంపై ఉన్న ప్రకాశం, లేదా పైభాగంలో ఉన్న కాంతి, సూర్యకాంతి కూడా చీల్చలేని ప్రకాశం చీకటిని మించిపోతున్నట్లే— భూమిపై ఉన్నవాడు ఆకాశంలో చీకటి ఉందని ఊహించుకున్నట్లే, అతని స్వభావం, భావన వల్లే అది కనిపిస్తుంది. ఇదే విధంగా, స్వయం జాగృతుడికి కాకుండా, జాగృతం లేని వాడికి మాత్రమే, 'నానాత్మలో ఆత్మ భావన' అనే అజ్ఞానం ఊహించబడుతుంది, ఓ రాఘవ. ఇది మేరు పర్వతపు నీలవజ్రపు ప్రకాశం కాదు, ఇది చీకటి యొక్క వెలుగు కాదు; కాబట్టి, బ్రహ్మన్, ఆకాశానికి నీలిమను కలిగించేది ఏమిటో చెప్పు. ఓ రామా, ఆకాశపు నీలిమ అనే గుణం ఖాళీలో అసలు లేదు; అది వేరే వజ్రపు కాంతి వల్ల కాదు, మేరు నీలవజ్రపు కాంతి వల్ల కూడ కాదు. బ్రహ్మాండం వెలుగుతో తయారైంది, సిద్ధుల కాంతి వల్ల, బ్రహ్మాండపు అవరణానికి అవతలి వెలుగుతో, ఇక్కడ చీకటి కలగదు. ఇది కేవలం శూన్యమే, ఓ భాగ్యవంతుడా! అది అనేక విధాలుగా కనిపించినా, వాస్తవానికి ఇది అజ్ఞానమే, అది యుగానికి తగినట్టు మారుతుంది, నిజంగా కాదు. తన స్వదృష్టి పోయినపుడు, కేవలం అసత్త్వమే చీకటిగా ఉద్భవిస్తుంది; అందువల్ల, ఆకాశంలో కనిపించే నలుపు, ఆ వస్తువుల స్వభావం వల్లే కలుగుతుంది.