ఈ లోకంలో ఉన్నదంతా ఒక అద్భుతమైన అంధకారంలో పడిపోతుంది. దాని కారణం ఆకారరహితమైనది, రూపములేని, స్వచ్ఛమైన జ్ఞానం లేని, కల్పితమైనదిగా త్వరగా నశించే దానివల్లే ఈ ప్రపంచం అంధకారంలో కూరుకుపోతుంది. వెలుగు లేకుండా నశించే, చీకటిలో మెరుస్తూ, గుడ్లగూబ చూపులా ఉండే దానివల్ల కూడా ఈ లోకం అంధకారంలో మునిగిపోతుంది. పాపకార్యాల్లోనే నడిచే, చూపించలేని, తన శరీరాన్ని కూడా గుర్తించని దానివల్ల ఈ ప్రపంచం మరింతగా చీకటిలోకి వెళ్తుంది. పండితుల ఆచరణను అనుసరిస్తూ, సహజంగా అందంగా కనిపించే, అయినా నిరంతరం అస్తమించిపోతూ ఉండే దానివల్ల కూడా ఈ లోకం అంధకారంలో పడిపోతుంది. ఎందరో అంతులేని దుఃఖంలో ఉన్న, తప్పుదారి పట్టిన సంకల్పంతో నడిపించబడే, నిజమైన బోధ లేని వ్యక్తివల్ల ఈ లోకం విచిత్రంగా అంధకారంలో మునిగిపోతుంది. శరీరం చైతన్యం లేని, నోటిలో చీకటిని ప్రసారం చేసే, మనస్సులో కోరికలు, కోపంతో నిండిన వాడివల్ల ఈ లోకం మరింతగా అంధకారంలోకి వెళ్తుంది. తన అంతరాత్మ అనే అంధకారపు బావి వద్ద నిలిచి, మాంద్యం వల్ల మూర్ఛితుడై, వృద్ధాప్యంతో నిస్సహాయుడై, ఎప్పటికీ దుఃఖంలో విలపించే వాడివల్ల ఈ లోకం అంధకారంలో మునిగిపోతుంది. బంధాలను విచ్ఛిన్నం చేసే, వ్యాధులతో బాధపడే, మాయ నుండి బయటపడని, ఎప్పటికప్పుడు సంకల్పాలు మారుతూ ఉండే వాడివల్ల కూడా ఈ లోకం అంధకారంలో పడిపోతుంది. అటువంటి స్త్రీని చూసే ధైర్యం లేని పురుషుడు, ఆమె రక్షణ లేకుండా ఉన్నవాడు కూడా విచిత్రంగా అంధకారంలో మునిగిపోతాడు. చైతన్యం లేని, నశించిపోతూ ఉన్నా నాశనం కాని స్త్రీ వల్ల కూడా పురుషుడు అంధకారంలో మునిగిపోతాడు. ఈ లోకం అంతా, మనస్సులోని మదిలో నిక్షిప్తమైన వాసనలకు బంధించబడి, కఠినమైన వికారాల్లో లీనమై, సుఖదుఃఖాలను అనుభవిస్తూ, అవయవాల అభివృద్ధి, లయ ద్వారా నశించిపోతుంది. ప్రభో, ఇలాంటి అజ్ఞానం వల్ల కలిగే ఈ మహా అంధకారం ఎప్పుడు అంతమవుతుంది? ఓ బ్రహ్మన్, ఈ లోకంలో లేదా మనిషిలో అజ్ఞానశక్తి వల్ల ఉద్భవించే ఈ మహా అంధకారం ఎలా అంతమవుతుంది? పుష్పం మీద మంచు పడినప్పుడు, సూర్యరశ్మి తాకగానే ఆ మంచు ఎలా కరుగుతుందో, అలాగే ఆత్మ జ్ఞానం వచ్చినప్పుడు అజ్ఞానం పూర్తిగా నశిస్తుంది. అజ్ఞానం ఉన్నంత కాలం, అది జీవనదహంలో ఉన్న జీవుని దుఃఖాల మడుగుల్లో, సంసార తరంగాల్లో ఊగిసలాడిస్తుంది. ఆత్మసాక్షాత్కారపు కోరిక మనస్సులో ఉద్భవించేదాకా, ఆ అజ్ఞానం నశించదు. అజ్ఞానాన్ని దాటి చూడడం మొదలైనప్పుడు, ఆత్మ జ్ఞానం సూర్యరశ్మి తాకినట్లుగా, అజ్ఞానం క్రమంగా క్షీణించటం ప్రారంభమవుతుంది. అఖండమైన దివ్య తత్త్వాన్ని దర్శించినప్పుడు, అన్ని నీడలు ఎలా సూర్యోదయంతో అంతరించిపోతాయో, అజ్ఞానమూ అంతే. ఇక్కడ అజ్ఞానం అనేది కేవలం కల్పనే; ఆ కల్పన నశించడమే మోక్షం. ఆ కల్పనను నిలిపివేయడం ద్వారానే, ఓ రాఘవ, విముక్తి లభిస్తుంది. మనస్సు ఆకాశంలో, వాసనల అంధకారంలో చిన్న బీడు వచ్చినా, ఆ చీకటి సూర్యుని ఉదయంతో పలుచనవుతుంది. అలాగే, వివేకం వచ్చినప్పుడు అజ్ఞానం ఎక్కడో అంతరించిపోతుంది. బలమైన వాసనల వల్ల మనస్సులో బంధనం కలుగుతుంది; చంచలమైన ఆలోచనలు సాయంత్రం పిల్లాడి ఆటలు మానిపోతున్నట్లే, క్రమంగా నశిస్తాయి. ఈ ప్రపంచం కనిపిస్తున్నంత కాలం, అదే అజ్ఞానం. ఆత్మను ధ్యానించడమే దాని నివృత్తికి మార్గం. ఆత్మ అంటే ఏమిటంటే—అది పరిపూర్ణమైన, వస్తువులకు అతీతమైన, అంతటా వ్యాపించిన, వర్ణించలేని పరమాత్మ. బ్రహ్మ నుండి గడ్డి వరకు, ఈ లోకంలో ఉన్నదంతా ఆత్మే. అజ్ఞానం నిజంగా లేదు, పాపరహితుడా. ఇది అంతా బ్రహ్మమే—శాశ్వతమైన, ఘనమైన చైతన్యం, అవినాశి. మనస్సు అనే కల్పన కూడా వాస్తవంగా లేదు. ఈ మూడు లోకాలలో ఏదీ పుట్టదు, ఏదీ చావదు; మార్పులు ఎక్కడా లేవు. ఇక్కడ కేవలం నిత్యమైన, కలుషరహితమైన, విఘాతం లేని, అంతటా వ్యాపించిన, వస్తువులకు తాకని, శాంతమైన చైతన్యమే ఉంది. ఈ నిత్య, పవిత్ర, శాంతమైన, సమంగా వ్యాపించిన చైతన్యంలో, ఆత్మ అవినాభావంగా, మార్పులేకుండా వెలుగుతుంది. అదే తన స్వభావంతో ఉద్భవించి, తన కల్పన వల్ల వెలువడుతుంది. చైతన్యం చైతన్యాన్ని చూసి, తానే మాయలో కలిసిపోతుంది. అది కలిసినప్పుడు, దాన్నే మనస్సు అంటారు. ఒకే పరిపూర్ణ, దివ్య, సర్వశక్తిమంతమైన ఆత్మ నుంచి, విభజన, లెక్కలు చేసే శక్తి జలంలో తరంగాల్లా ఉద్భవిస్తుంది. ఆ పరిపూర్ణ, శాంతమైన పరమార్థంలో ఏదీ లేదు. అక్కడ కల్పన వల్ల ఏదైనా బయటకు పోతే, అది పరమాత్మలోనే పరిపూర్ణతను పొందుతుంది. అందువల్ల, ఆ కల్పన వల్ల వచ్చిన సిద్ధి, ఆలోచన ద్వారానే నశిస్తుంది. అది ఎలా ఉద్భవించిందో, అలాగే అంతమవుతుంది—దీపాన్ని గాలి ఆర్పినట్లుగా. ప్రయాస వల్ల అనుభవాన్ని పొందిన ఈ అజ్ఞానం, ఆలోచన రాహిత్యంతోనే కరుగుతుంది. "నేను బ్రహ్మను కాదు" అనే సంకల్పంతో మనస్సు బద్ధమవుతుంది; "ఇది అంతా బ్రహ్మమే" అనే ధృఢ భావనతో మళ్ళీ విముక్తమవుతుంది. ఆలోచనలే గొప్ప బంధనం; ఆలోచనలు లేనిదే విముక్తి. అంతరంగంలో ఆలోచనలను జయించినవాడు, తన ఇష్టానుసారం నడుచుకోవచ్చు. ఇక్కడ నేను ఆకాశంలో బంగారు రేకుల కమలాన్ని చూశాను. దానికి వజ్రపు తేనెటీగలు చుట్టూ తిరుగుతూ, పరిమళంగా, దిక్కులను వస్త్రముల్లా ధరించి, అలంకరించబడి ఉంది. ఆ కమలవనిత తన భుజాలు కమల కండెల్లా విరజిమ్ముతూ, చంద్రబింబపు కిరణాలను ఎగతాళి చేస్తూ నవ్వుతుంది. అలాగే, మనస్సు సృష్టించే కల్పనల వలయం వాస్తవంగా లేకపోయినా, నిజంగా ఉన్నట్లుగా కనిపిస్తుంది. అది పిల్లాడు ఆటల్లో కొత్తగా సృష్టించుకున్నట్టు, తన శాంతిని తానే భంగపర్చుకుంటుంది. ఈ లోకంలో కూడా, చంచలమైన పిల్లమనస్సు అజ్ఞానాన్ని ఊహించుకుని, "నేను ఉన్నాను, లేను" అనే భావాలతో బంధించుకుని, దుఃఖాన్ని మాత్రమే పొందుతుంది. "నేను బలహీనుడను, నేను బాధపడుతున్నాను, నేను బంధించబడ్డాను, నాకు చేతులు, కాళ్లు ఉన్నాయి" అని భావిస్తూ, ఆలోచనల ప్రకారం, చర్యల ప్రకారం మనిషి బంధించబడతాడు. ఇలా, అజ్ఞానం వల్ల కలిగే అంధకారం, దాని నివృత్తి, ఆత్మజ్ఞానం ద్వారా కలిగే విముక్తి, ఇవన్నీ పరమార్థంగా మనస్సు కల్పనలే అని గ్రహించాలి. అవి నశించినప్పుడే పరమశాంతి, పరమాత్మసాక్షాత్కారం లభిస్తాయి.