ఓ రాఘవా, మనస్సు యొక్క ఊహ ఎంత శక్తివంతమైందో చూడు. అది వస్తువుల రథాన్ని ఎక్కి, పక్షిని వలలో పట్టుకునేలా మనస్ని వేగంగా పట్టుకుంటుంది. దయతో, ప్రేమతో కళ్లు మెరవుతూ, పాలతో తడిసిన వక్షోజాలతో తల్లి తన బిడ్డ ఆనందంలో ఇంటివాడిగా మారుతుంది. చంద్రుడు అమృతంతో నిండినవాడైనా, అతని పరిమాణం ఎక్కువైతే విషమై, మూడు లోకాలను నాశనం చేస్తాడు. స్థిరంగా నిలిచిన పీటలు కూడా, మనస్సు మత్తు, పిశాచ, మద్యం ప్రభావంతో పిచ్చివాళ్లలా ప్రవర్తించగలవు; మూగవాడు కూడా మాట్లాడగలడు, మనస్సు ప్రభావంతో. సంధ్యా సమయం వంటి సందర్భాల్లో, మనస్సు ప్రభావంతో ప్రజలు మట్టికొండలు, రాళ్లు, గోడలపై పాములను చూస్తారు. ఒక చంద్రుడు రెండు చంద్రుల్లా కనిపించటం, కలలో దూర తీరాన్ని దగ్గరగా కనిపించటం—all ఇవన్నీ మనస్సు సృష్టించిన మాయ. దూరమైన కాలం ఒక క్షణంలా మారుతుంది; దీర్ఘ రాత్రి వేగంగా గడుస్తుంది; క్షణం ఏడాదిలా అనిపిస్తుంది, ప్రియమైన వారితో వేరుపడ్డవారికి. ఈ చంచలమైన మనస్సు ఏమి సృష్టించదో, ఏమి పేరు పెట్టదో లేదు; కానీ, ఓ రాఘవా, వస్తువుల నుంచి ఖాళీ అయినప్పుడు, దాని బలహీనతను చూడు. మనస్సును మనస్సుతోనే క్రమంగా నియమించాలి; జ్ఞాన ప్రవాహాన్ని అడ్డుకుంటే, ఈ మనస్సు నది ఎండిపోతుంది. లేని, బలహీనమైన, ఖాళీ, తప్పుడు ఊహతో ఈ లోకం అద్భుతంగా చీకటిలో పడిపోతుంది. రూపరహితమైన, ఆకారరహితమైన, స్వచ్ఛ జ్ఞానం లేని, త్వరగా నశించే అసత్యంతో ఈ లోకం చీకటిలో పడిపోతుంది. వెలుతురు లేని, చీకటిలో మెరుస్తున్న, గుడ్లగూడు చూపు గల స్వభావంతో ఈ లోకం చీకటిలో పడిపోతుంది. దుష్టమైన మార్గాల్లో మాత్రమే ప్రవర్తించే, చూడలేనిది, శరీరాన్ని గుర్తించని వాటితో ఈ లోకం చీకటిలో పడిపోతుంది. జ్ఞానుల ప్రవర్తనను అనుసరించే, సహజంగా అందమైన, ఎప్పుడూ చీకటిలో కలిసిపోతున్న వాటితో ఈ లోకం చీకటిలో పడిపోతుంది. అంతులేని బాధతో కృశతకు గురైన, తప్పు సంకల్పానికి లోనైన, నిజమైన జ్ఞానం లేని వ్యక్తితో ఈ లోకం అద్భుతంగా చీకటిలో పడిపోతుంది. శరీరం చైతన్య రహితమైన, నోరు చీకటి వ్యాప్తి చేసే, వక్షోజాలు కోరిక, కోపంతో నిండిన వ్యక్తితో ఈ లోకం చీకటిలో పడిపోతుంది. ఆత్మ యొక్క చీకటి బావిలో నివసించే, మాంద్యం వల్ల ముదిరిన, దుఃఖంలో ఎప్పుడూ విలపించే వ్యక్తితో ఈ లోకం చీకటిలో పడిపోతుంది. బంధాలను విచ్చిన, వ్యాధి, మాయతో బాధపడే, సంకల్పాలు మారుతూ ఉండే వ్యక్తితో ఈ లోకం చీకటిలో పడిపోతుంది. ఆమెను చూడలేని, ఆమె రక్షణ లేని పురుషుడు కూడా అద్భుతంగా చీకటిలో పడిపోతాడు. ఆ మహిళ చైతన్యరహితమైన, నశించకపోయినా నశించేలా ఉండే వ్యక్తితో పురుషుడు కూడా అద్భుతంగా చీకటిలో పడిపోతాడు. ఓ ప్రభూ, ఈ వ్యక్తి, కష్టమైన వాసనల్లో ఎప్పుడూ మునిగిపోతూ, ఆనందం, బాధను తీసుకువచ్చే, అభావ ప్రభావంతో క్రమంగా కరిగిపోతాడు; మనస్సు గుహలో ఉండే సంస్కారాల బంధంతో బంధించబడి ఉంటాడు. ఓ బ్రహ్మన్, ఈ అద్భుతమైన చీకటి, అజ్ఞాన శక్తి వల్ల లోకంలో లేదా వ్యక్తిలో ఎలా అంతమవుతుంది? పువ్వు మంచుతో కప్పబడినపుడు, సూర్యకాంతి వచ్చినప్పుడు వెంటనే నశించ듯, ఆత్మ దర్శనంతో అజ్ఞానం నశిస్తుంది. అజ్ఞానం ఉన్నంత కాలం, అది జీవిని తన స్వంత ఆత్మతో పాటు లోకజాలంలో, బాధల పొదల్లో కలవరపెడుతుంది. ఆత్మజ్ఞానం కోరిక కలిగేంత వరకు, మాయ నశించడానికి అజ్ఞానం ప్రారంభం అవదు. అజ్ఞానాన్ని దాటి చూడటం ప్రారంభించినప్పుడు, ఆత్మజ్ఞాన నాశనం మొదలవుతుంది; నీడ సూర్యకాంతికి తగ్గిపోవడం లాగా, ఓ రాఘవా. సర్వవ్యాపి దివ్యాన్ని దర్శించినప్పుడు, నీడ పూర్తిగా కలిసిపోతుంది; సూర్యుడు ఆకాశంలో ఉదయించగానే నీడలు నశించిపోవడం లాగా. ఇక్కడ, అజ్ఞానం కేవలం ఊహ మాత్రమే; దాని నాశనం ముక్తి అని పిలుస్తారు; అది, ఓ రాఘవా, ఆలోచన నిర్మాణం ముగిసినప్పుడు సాధించబడుతుంది. మనస్సు ఆకాశంలో దాగిన వాసన చీకటిలో చిన్న గాయమైనా, చైతన్య సూర్యుడు ఉదయించడంతో ఆ చీకటి పల్చబడుతుంది. సూర్యుడు ఉదయించినపుడు చీకటి ఎక్కడో నశించిపోతుంది; అలాగే వివేకం కలిగినపుడు అజ్ఞానం ఎక్కడో కరిగిపోతుంది. బలమైన వాసనల వల్ల మనస్సులో బంధం కలుగుతుంది; చంచలమైన ఆలోచనలు, పిల్లల ఆటలు సాయంత్రం తగ్గిపోవడం లాగా, తగ్గిపోతాయి. ఈ ప్రపంచం కనిపిస్తున్నంత కాలం, అది అజ్ఞానం; అది తగ్గిపోతుంది. ఆత్మను ధ్యానం చేయడం ద్వారా, ఓ బ్రహ్మన్, ఆ ఆత్మను ఏమిగా పరిగణించాలి? అది చైతన్య స్వరూపం, వస్తువుల ద్వారా తాకబడదు, సర్వవ్యాపిగా ఉంటుంది, వర్ణించలేనిది—that is the Self, the Supreme Lord. బ్రహ్మ నుంచి గడ్డి వరకు, ఈ లోకంలో ఉన్నదంతా ఎప్పుడూ ఆత్మే; అజ్ఞానం లేదు, ఓ పాపరహితుడా. ఈ సర్వం బ్రహ్మమే—శాశ్వత, ఘనమైన చైతన్యం, నశించనిది; 'మనస్సు' అనే ఊహ లేదు. మూడు లోకాల్లో ఏదీ జనించదు, ఏదీ మరణించదు; రూపాంతరం ఎక్కడా ఉండదు. ఇక్కడ, కలుషరహిత, విరామరహిత, సర్వవ్యాపి, వస్తువులకు తాకబడని, కలవరపడని స్వచ్ఛ చైతన్యం మాత్రమే ఉంది. ఈ శాశ్వత, స్వచ్ఛ, కలవరరహిత, శాంతమైన, సమానంగా వ్యాపించిన చైతన్యంలో, ఆత్మ మార్పులేకుండా ఉద్భవిస్తుంది. ఇది, తన స్వభావంతో, తన ఊహతో ముందుకు సాగుతుంది; చైతన్యం, చైతన్యానికి వస్తువుగా, తానే తానుగా క్షీణిస్తుంది; అది క్షీణించినప్పుడు, దాన్ని మనస్సు అని గుర్తించబడుతుంది. ఒకటి—సర్వవ్యాపి, దివ్య, సర్వశక్తిమంత, మహా ఆత్మ నుంచి, విభజన, లెక్కింపు శక్తి ఉద్భవిస్తుంది; అది నీటిలో అలలు లాంటి వంటిది.