ఓ రాఘవ, ఈ జగత్తులో ఒక ఆడశక్తి స్మోక్లా, దేహాన్ని అంటుకొని, దహనం, చెమటను కలిగిస్తూ, అన్ని లోకాల సారాన్ని తనలో గ్రహించి, వాటిలో సంచరిస్తుంది. ఆమె ప్రవాహం చాలా పొడవుగా, జడతతో ఏర్పడిన మేఘ ప్రవాహంలా ఉంటుంది. ఆమె బలం, గడ్డి రేగుల తాడిలా, స్థిరంగా ఉంటుంది. ఆమెను మన ఊహతో మాత్రమే వివరించగలం—ఆమె అలలా, లేదా కమలంలా కనిపిస్తుంది. కమల కండెలా రంధ్రాలతో నిండినది, మట్టితో ముద్దుగా, జడతతో కూడినది. ఆమె జ్వాలలా మెరిసిపోతూ, ఎదుగుదలకై తపించినా, అసలు పెరగదు. మొదట విషంలా తీపిగా అనిపించినా, ఆఖరికి అత్యంత కఠినంగా మారుతుంది. ఆమె కొవ్వొత్తి జ్వాలలా క్షణంలో కనుమరుగైపోతుంది—ఎక్కడికి పోయిందో ఎవరికీ తెలియదు. దూరంలో మబ్బులా కనిపించినా, పట్టుకోవాలనుకుంటే ఏమీలేదు. ఆమె గుప్పెడు దూళిలా విస్తరించి, అణువుల్లా కనిపిస్తుంది; ఆకాశంలో మబ్బుల్లా, కారణం లేకుండానే కనబడుతుంది. రెండు చంద్రులు కనిపించడంలా, లేదా కలలో మోసపోవడంలా ఆమె ఉత్పన్నమవుతుంది. నిలబడి ఉన్న వస్తువు కదులుతున్న నౌకలో ఉన్నవారికి కదులుతున్నట్టు అనిపించడంలా, ఆమె కూడా ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. ఈమె ప్రభావంతో మనస్సు బాధపడినప్పుడు, జనులు దీర్ఘకాలం ఈ సంసారమనే కలలో మునిగిపోతారు, కలవరంతో, అస్థిరంగా ఉంటారు. ప్రియమైనది, నిజమైనదీ కొన్నిసార్లు వాస్తవంగా, కొన్నిసార్లు అవాస్తవంగా అనిపిస్తుంది. అప్రీతికరమైనది, అసత్యమైనదీ కొన్నిసార్లు అవాస్తవంగా, మరికొన్నిసార్లు వాస్తవంగా అనిపిస్తుంది. మనస్సు ఈ అయోమయంలో పడితే, అనేక భ్రమలు, అలలా, ఉప్పొంగి, మాయమైపోతూ వస్తూ పోతుంటాయి. ఈ ఊహాశక్తి బలంతో, విషయాల రథాన్ని ఎక్కి, పక్షిని వలలో పట్టేసినట్టు, మనస్సును వేగంగా పట్టేస్తుంది. తల్లి, ప్రేమతో నిండిన కళ్ళతో, పాలతో తడిసిన వక్షోజాలతో, తన బిడ్డ ఆనందంలో మునిగి, గృహిణి పాత్రను స్వీకరించడానికి ప్రేరేపించబడుతుంది. చంద్రుడు, అమృతంతో నిండినవాడైనా, అతని పరిమితి దాటి పెరిగితే, విషమై మూడు లోకాలను నాశనం చేస్తాడు. స్థిరంగా ఉండే వారిని కూడా, పిచ్చివాళ్లలా, భూతాలా, మత్తులో ఉన్నవారిలా ప్రవర్తింపజేయగలదు; మౌనులు కూడా మాట్లాడేలా చేస్తుంది. సంధ్యా సమయాల్లో, ఈ మనస్సు ప్రభావంతో, జనులు మట్టికట్టలు, రాళ్లు, గోడలపై పాములను చూస్తారు. ఒక చంద్రుడు రెండు చంద్రుల్లా కనిపించడంలా, కలలో దూర తీరాన్ని దగ్గరగా అనిపించడంలా, మనస్సు ఇలాంటి మాయలను సృష్టిస్తుంది. దీర్ఘకాలం క్షణంలా, దీర్ఘరాత్రి వేగంగా పోయినట్టు అనిపిస్తుంది; క్షణం సంవత్సరంలా అనిపిస్తుంది, ప్రియజనుల వేరుపాటు ఉన్నవారికి. ఈ చంచలమైన మనస్సు ఏదైనా పేరు పెట్టగలదు, ఏదైనా సృష్టించగలదు; కానీ, ఓ రాఘవ, దాని వద్ద ఏమీలేకపోతే, అది ఎంత బలహీనమైపోతుందో చూడు. మనస్సును మనస్సుతోనే నియంత్రించాలి; జ్ఞానప్రవాహాన్ని అడ్డుకుంటే, ఈ మనోనది ఎండిపోతుంది. లేనిది, బలహీనమైనది, ఖాళీగా ఉన్నదిగా పిలవబడే అసత్య ఊహతో, ఈ జగత్తు అద్భుతంగా అంధకారంలో మునిగిపోతుంది. రూపరహితమైనది, ఆకారములేని, స్వచ్ఛమైన జ్ఞానం లేనిది, తక్కువకాలంలో నశించేదిగా ఉన్నదితో, ఈ జగత్తు అంధకారంలో మునిగిపోతుంది. వెలుతురు లేని, చీకటిలో మెరిపే, గుడ్లగూబ చూపులా ఉన్నదితో, ఈ జగత్తు అంధకారంలో మునిగిపోతుంది. దుష్టమైన మార్గాల్లో మాత్రమే ప్రవర్తించే, కనిపించడానికి తట్టుకోలేని, తన శరీరాన్ని కూడా గుర్తించని దానివల్ల, ఈ జగత్తు అంధకారంలో మునిగిపోతుంది. మేధావుల ప్రవర్తనను అనుసరించే, సహజంగా అందమైన, నిరంతరం అస్తమించే దానివల్ల కూడా, ఈ జగత్తు అంధకారంలో మునిగిపోతుంది. ఎందరో, అంతులేని దుఃఖంతో బాధపడుతూ, తప్పుదారి పట్టిన సంకల్పంతో, నిజమైన జ్ఞానం లేని వాడివల్ల, ఈ జగత్తు విచిత్రంగా అంధంగా మారిపోతుంది. జడమైన శరీరంతో, నోరు చీకటిని వ్యాపింపజేసే, కోరిక, కోపాలతో నిండిన హృదయం కలిగిన వాడివల్ల కూడా, ఈ జగత్తు అంధంగా మారుతుంది. ఆత్మ అనే చీకటి బావి అంచున నివసిస్తూ, జడతతో, వృద్ధాప్యంతో ముద్దుగా, నిరంతరం శోకంలో విలపించే వాడివల్ల, ఈ జగత్తు విచిత్రంగా అంధమైపోతుంది. సంబంధాలను విచ్ఛిన్నం చేసే, వ్యాధులతో, మాయతో బాధపడే, సంకల్పంలో మారుతూ ఉండే వాడివల్ల కూడా, ఈ జగత్తు అంధంగా మారుతుంది. ఆమెను చూడలేక, ఆమె రక్షణ లేకపోతే, మగవాడు కూడా విచిత్రంగా అంధుడవుతాడు. జ్ఞానం లేని, నాశనం కాకపోయినా నశించిపోయిన ఆడవాడివల్ల మగవాడు అంధుడవుతాడు. ఓ ప్రభూ, ఈమె ఎప్పటికీ నశించని కఠిన భోగాలకు లోనై, సుఖదుఃఖాలను కల్గించే ఉత్థానపతనాల ద్వారా, మనస్సు గుహలోని వాసనలకు బంధితుడై, ఏ స్వభావంతో కరిగిపోతుంది? ఓ బ్రహ్మన్, ఈ ప్రపంచంలో లేదా మనిషిలో, అజ్ఞానబలం వల్ల కలిగే ఈ మహా అంధకారం ఎలా అంతమవుతుంది? కమలాన్ని మంచుతో కప్పితే, సూర్యకాంతి తాకగానే అది క్షణంలో నశించిపోతుంది. అలాగే, ఆత్మ దర్శనం కలిగినప్పుడు, అజ్ఞానం కూడా అంతే వేగంగా నశిస్తుంది. అజ్ఞానం ఉన్నంత కాలం, అది జీవిని తన సహజాత్మతో కలిపి, సంసార తరంగాల మధ్య, దుఃఖాల అడవుల్లో కలవరపెడుతుంది. ఆత్మజ్ఞానానికి ఆకాంక్ష కలుగేంతవరకు, భ్రమను నాశనం చేసే ఆ తపన కలిగేంతవరకు, ఈ అజ్ఞానం తొలగడం ప్రారంభించదు. ఈ అజ్ఞానాన్ని దాటి చూడగలిగినప్పుడు, మనస్సు మీద సూర్యకాంతి పడినప్పుడు నీడ క్రమంగా మాయమవుతున్నట్టు, ఆత్మ-అజ్ఞానం క్షీణించడం మొదలవుతుంది, ఓ రాఘవ. అన్నివైపులా వ్యాపించిన దివ్యత్వాన్ని దర్శించినపుడు, ఆ నీడ పూర్తిగా మాయమవుతుంది—ఎలాగైతే ద్వాదశ రశ్ముల సూర్యుడు ఉదయించినపుడు అన్ని నీడలు కరిగిపోతాయో అలా. ఇక్కడ అజ్ఞానం అనేది ఊహ మాత్రమే; దాని నాశనమే మోక్షం. ఆ ఊహా నిర్మాణం ఆగినపుడే దీని నాశనం జరుగుతుంది, ఓ రాఘవ. మనస్సు ఆకాశంలో ఉన్న వాసనల చీకటిలో చిన్న గాయం వచ్చినా, ఆత్మబోధ సూర్యోదయంతో ఆ చీకటి క్రమంగా తగ్గిపోతుంది. ఎలాగైతే సూర్యోదయంతో చీకటి ఎక్కడికో మాయమవుతుందో, అలా వివేకం ఉదయించినపుడు అజ్ఞానం కూడా ఎక్కడికో కరిగిపోతుంది.