ఒకప్పుడు కాలం ఎంత అనుభూతికి ఆధీనమై ఉంటుందో విశదీకరించబడింది. దాని ప్రభావంతో క్షణం సంవత్సరాల వరుసగా మారిపోతుంది. హరిశ్చంద్రునికి కూడా ఒక రాత్రి పన్నెండు సంవత్సరాలుగా అనిపించింది. ప్రియమైన వారితో వేరుగా ఉన్నవారికి, వियोग బాధతో బాధపడేవారికి, ఒక రాత్రి కూడా ఒక సంవత్సరంలా అనిపిస్తుంది. సంతోషంగా ఉన్నవారికి కాలం చిన్నదిగా అనిపిస్తుంది; దుఃఖంలో ఉన్నవారికి అది ఎంతో దీర్ఘంగా అనిపిస్తుంది. ఇదే ప్రభావంతో కాలం ఒకే లక్షణాన్ని కలిగి ఉంటుంది—అదే తిరస్కరణ. కేవలం దీనికే ఉన్నతమైన పాత్ర ఉన్నట్టు కనిపిస్తుంది, దీపం వెలుగు ప్రసరించేలా కనిపించినా, నిజానికి దీపం స్వయంగా ఏమీ చేయదు. అలాగే, ఇది కూడా నిజంగా ఏదీ చేయదు. బొమ్మలో వేసిన నడుము, వక్షోజాలు ఉన్నా, అది నిజమైన స్త్రీ కాదు; అలాగే, ఈ రూపం ఉన్నా, అది ఏ చర్యకు కూడా యోగ్యం కాదు. మనస్సులో ఊహించుకునే రాజ్యం వందల, వేల శాఖలతో మెరిసిపోతున్నా, వాస్తవానికి అది ఏమీ కాదు. అడవిలో కనిపించే మరీచిక మృగాలను మభ్యపెడుతుంది, కానీ మానవులను కాదు. నురుగు లాగా ఇది ఉద్భవించి, నశించిపోతుంది. వేరుచేయదగినదేమీ లేకపోయినా, ఊహలో కదిలేలా కనిపిస్తుంది. పట్టుకోవాలంటే, అసలు ఏమీ ఉండదు. ఇది చైతన్యానికి వేరైనది కాదు అయినా, వేరేలా కనిపిస్తుంది. పురుగుల చిన్న దారం లాగా, చైతన్యంపై ఆధారపడి, స్వయంగా జడమై ఉంటుంది. ఇది ముదురు, అహంకారంతో కూడిన రూపాన్ని కలిగి, కామ ధూళితో కప్పబడినదై, యుగాంతపు ప్రళయ గాలిలా స్థిరంగా ఉండదు. తన ప్రపంచాన్ని చుట్టుకుంటుంది. పొగ వలయాలు అవయవాలకు అంటుకున్నట్టు, కాలినదానివల్ల చెమట, వేడి కలిగినట్టు, ఈమె లోకాల్లో సంచరిస్తూ వాటి సారాన్ని తనలో గ్రహిస్తుంది. ఈమె ప్రవాహం దీర్ఘంగా, జడతతో కూడినదిగా, వర్షమేఘ ప్రవాహంలా ఉంది. ఈమె తాడు గడ్డి రెప్పలతో నెయ్యబడిన తాడులా, బలహీనమైన కణాల సమాహారంతో ఘనంగా ఉంటుంది. ఈమె ఊహలో మాత్రమే వర్ణించదగినది—తరంగం లేదా కమలంలా. కమల కాండంలా అనేక రంధ్రాలతో, మట్టితో నిండినదై, జడతతో కూడినది. ఈమె జ్వాల లాగా కనిపిస్తుంది, పెరగాలనే తపనతో ఉన్నా, నిజంగా పెరగదు. మొదట విషాన్ని తిన్నట్టు తీయగా అనిపించి, చివరికి తీవ్రమైన దుర్భరతను ఇస్తుంది. దీప జ్వాల మాయమైపోయినట్టు, ఈమె ఎక్కడికి పోయిందో తెలియదు; దూరంలో కనిపించే పొగమంచు పట్టుకోవాలంటే, ఏమీ ఉండదు. ఈమె చెయ్యినట్టుగా, చేతిలో మట్టిని చల్లినట్టు, అణువుల రూపంలో కనిపిస్తుంది; ఆకాశంలో పొగమంచు లాగా, కారణం లేకుండా కనిపిస్తుంది. రెండు చంద్రులను చూసినట్టు కలవరంలో, కలలో మోసపోయినట్టు, స్థిరమైన వస్తువు కదులుతున్నట్టు నౌకలో కూర్చున్నవారికి అనిపించడంలా, ఈమె ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. ఈమె ప్రభావంతో మనస్సు కలవరపడి ఉన్నప్పుడు, జీవులు దీర్ఘకాలం సంసార స్వప్నంలో అల్లాడుతూ, మాయలో మునిగిపోతారు. మనసుకు ఇష్టమైనది, నిజమైనదీ, ఒక్కోసారి వాస్తవంగా, ఒక్కోసారి అవాస్తవంగా అనిపిస్తుంది; ఇష్టంకాని, అసత్యమైనదీ, ఒక్కోసారి అవాస్తవంగా, ఒక్కోసారి వాస్తవంగా అనిపిస్తుంది. ఇలాంటి కలవరంతో మనస్సు దెబ్బతింటే, సముద్రపు అలల వలె అనేక మాయలు పుట్టి, మాయమైపోతుంటాయి. ఊహ అనే శక్తి, విషయాల రథంపై ఎక్కి, పక్షిని వలలో పట్టుకున్నట్టు మనస్సును వెంటాడుతుంది. కన్నీటి తడితో, ముద్దయిన కళ్లతో, పాలు పొంగుతున్న తల్లిని, తన పిల్ల ఆనందంలో మునిగిపోతూ, గృహిణి పాత్రలోకి నడిపిస్తుంది. చంద్రుడు కూడా అమృతంతో నిండినవాడైనప్పటికీ, అతను పెరిగితే, విషమై మూడు లోకాలను నాశనం చేస్తాడు. స్థిరంగా ఉన్నవారిని కూడా, పిచ్చివారి, భూతగ్రస్తుల, మదోత్కటుల ప్రవర్తన చేయించగలదు; మూగవారిని కూడా మాట్లాడించగలదు, మనస్సు కలవరపడినపుడు. సంధ్యాసమయంలో, ఈ మనస్సు ప్రభావంతో, మట్టికట్టలు, రాళ్ళు, గోడలపై పాములను చూసినట్టు జనులు భావిస్తారు. ఒక చంద్రుడు రెండు చంద్రుల్లా కనిపించడం, కలలో దూరపు తీరం దగ్గరగా అనిపించడం వంటివే, మనస్సు మాయలు సృష్టిస్తుంది. దీర్ఘ కాలం క్షణంలా, దీర్ఘ రాత్రి త్వరగా గడిచిపోతుంది; ఒక క్షణం సంవత్సరంలా అనిపిస్తుంది—ప్రియ వियोगంలో ఉన్నవారికి. ఈ చంచల మనస్సు ఏది పేరుపెట్టడం, ఏది సృష్టించడంలోనూ వెనుకాడదు. కానీ, రాఘవా, దాని వద్ద ఏదీ లేకపోతే, దాని బలహీనతను చూడుము. మనస్సును మనస్సుతో నియంత్రించాలి; జ్ఞానం ప్రవాహాన్ని ఆపితే, ఈ మనస్సు నది ఎండిపోతుంది. ఏదీ లేనిదానివల్ల, బలహీనమైనదానివల్ల, ఖాళీ ఊహ వల్ల, ఈ లోకం అద్భుతంగా అంధకారంలో మునిగిపోతుంది. రూపం లేనిదానివల్ల, స్వరూపం లేనిదానివల్ల, స్వచ్ఛమైన జ్ఞానం లేనిదానివల్ల, త్వరగా నశించే అవాస్తవంలా, ఈ లోకం అంధకారంలో మునిగిపోతుంది. ప్రకాశం లేనిదానివల్ల, చీకటిలో మెరుస్తూ, గుడ్లగూబ దృష్టి లాంటి స్వభావంతో నశించిపోతూ, ఈ లోకం అద్భుతంగా అంధకారంలో మునిగిపోతుంది. దుష్ట మార్గాల్లో మాత్రమే ప్రవర్తించే, చూడలేనిదై, తన శరీరాన్ని కూడా గుర్తించని దానివల్ల, లోకం అంధకారంలో మునిగిపోతుంది. వివేకుల ప్రవర్తనను అనుసరించే, సహజంగా సుందరంగా ఉండే, ఎప్పుడూ అస్తమించిపోతున్నదానివల్ల, లోకం అంధకారంలో మునిగిపోతుంది. ఎప్పుడూ అనంత దుఃఖంతో బాధపడే, తప్పుదారి పట్టిన సంకల్పంతో నడిపించబడే, నిజమైన జ్ఞానం లేనివారి వల్ల, ఈ లోకం మాయలో మునిగిపోతుంది. బుద్ధి లేని శరీరంతో, నోటిలో చీకటి వ్యాపించి, హృదయంలో కోపం, కామంతో నిండినవారి వల్ల ఈ లోకం మాయలో మునిగిపోతుంది. అజ్ఞానపు బావ గడప వద్ద ఉండి, జడతతో ముదిరి, మూర్ఖత్వంతో వృద్ధుడై, ఎప్పుడూ శోకంలో విలపించే వారి వల్ల ఈ లోకం మాయలో మునిగిపోతుంది. బంధాలను విచ్ఛిన్నం చేసే, రోగంతో బాధపడే, మాయ వీడని, సంకల్పాలు మారిపోతూ ఉండే వారి వల్ల ఈ లోకం మాయలో మునిగిపోతుంది. అలాంటి స్త్రీని చూడలేకపోయిన, ఆమె ద్వారా రక్షించబడని పురుషుడు కూడా మాయలో మునిగిపోతాడు. చైతన్యం లేని, నశించిపోతున్నా నశించని అలాంటి స్త్రీ వల్ల పురుషుడు కూడా మాయలో మునిగిపోతాడు. ఇలా, మనస్సు, ఊహ, మాయ ప్రభావంతో కాలం, అనుభూతి, లోకం—all ఏవిధంగా మాయగా, అవాస్తవంగా, అంధకారంగా మారిపోతాయో వివరించబడింది.