ఓ రాఘవ, వినుము. మనసు యొక్క స్వరూపాన్ని మహర్షి వివరిస్తున్నాడు. ఇది జడమైనదే అయినా, ఇతరుని చలనం వల్ల ప్రబుద్ధమైనట్టుగా, చైతన్యవంతమైనట్టుగా కనిపిస్తుంది. క్షణమాత్రం కూడా నిలవదు, అయినా స్థిరంగా ఉందన్న మాయను కలిగిస్తుంది. దీపశిఖను పోలి, వెలుగులో నిర్మలంగా కనిపించినా, లోపల కారం, పొడి, మలినతతో నిండివుంటుంది. దీని ప్రకాశం కూడా ఇతరుని అనుగ్రహంపై ఆధారపడి ఉంటుంది; దృష్టి లేకపోతే, వెంటనే మాయమవుతుంది. వెలుగులో నిస్సత్తువగా కనిపించినా, చీకటిలో దీప్తిమంతంగా మెరుస్తుంది. మృగమరిచికను పోలి, నిండుగా, రంగులతో ప్రకాశిస్తూ, ఆకర్షణీయంగా కనిపిస్తుంది. ఇది వంకరగా, ప్రమాదకరంగా, సూక్ష్మంగా, మృదువుగా ఉండి కూడా, ముల్లు వంటి గరుకుగా ఉంటుంది. ఇది విశ్రాంతి లేకుండా, ఆకలితో ఉన్న యువతిని పోలి, సర్పభాషను పోలిన తివాచీలా తపించిపోతూ ఉంటుంది. దీపానికి నూనె అయిపోతే ఎలా వెంటనే మాయమవుతుందో, కుంకుమరేఖ రంగు లేక వెలిగిపోకపోతే ఎలా మసకబారిపోతుందో, అలాగే, ఆసక్తి లేకపోతే ఇది కూడా తన ప్రకాశాన్ని కోల్పోతుంది. క్షణికమైనదిగా, అశాశ్వతంగా, జడతలో స్థిరంగా ఉన్నట్టుగా కనిపిస్తుంది. ఆకస్మికంగా ప్రత్యక్షమై, అమాయకులను భయపెడుతుంది—వంకర లైట్నింగ్ ఫ్లాష్లా. ఎంత ప్రయత్నించినా పట్టుకోవాలంటే కాలిపోతుంది, మళ్ళీ మాయమైపోతుంది; పట్టుకున్నా, పట్టుకోదగినదే కాదు—మెరుపు విద్యుత్లా సున్నితమైనది. అనుకోకుండానే వస్తుంది; ఆనందాన్ని ఇచ్చినా, దురదృష్టాన్ని కలిగిస్తుంది. కాలానుకూలంగా కాకుండా పూసిన పువ్వులా, మన మేలకు అవసరమైనది కాదు. పూర్తిగా మరచిపోయినపుడు, ఇది మానవుడిని ఊహలలో తిప్పుతుంది; కానీ, చెడు కలలో సృష్టించిన దురితంలా, హానికే ఉత్పన్నమవుతుంది. కేవలం తన ప్రతిభాసతోనే, ఇది మూడు లోకాలను తాత్కాలికంగా సృష్టించి, పోషించి, వెంటనే మింగేస్తుంది. ఒక క్షణం దీని వల్ల సంవత్సరాలుగా మారిపోతుంది; హరిశ్చంద్రునికి పన్నెండు సంవత్సరాల రాత్రిని ఇదే సృష్టించింది. ప్రియతో విరహంలో ఉన్నవారికి, లేదా వేదనలో ఉన్నవారికి, ఒక రాత్రి సంవత్సరంలా దీని ప్రభావంతో అనిపిస్తుంది. సంతోషంగా ఉన్నవారికి కాలం చిన్నదిగా అనిపిస్తుంది; బాధలో ఉన్నవారికి కాలం నెమ్మదిగా సాగుతుంది. దీని ప్రభావంతో కాలానికి ఒక్క లక్షణమే—తిరుగుబాటు. దీని ఉనికివల్లనే, ఇది అన్ని కార్యాలకు అధిపతిలా కనిపిస్తుంది—దీపం వెలుగునిచ్చే దానికి కారణమని అనిపించినట్టు; కానీ వాస్తవానికి, దీని వల్ల అటువంటి కార్యం జరగదు. ఒక చిత్రంలో నడుము, వక్షోజాలు ఉన్నా అది స్త్రీ కాదు, స్త్రీ స్వభావం లేనట్టు, ఈ రూపం కూడా ఉన్నప్పటికీ, వాస్తవంగా ఏ కార్యానికి అనర్హమే. మనసులో ఊహించుకునే రాజ్యం వందలు, వేల శాఖలతో ప్రకాశించినా, వాస్తవంగా అది శూన్యమే. అడవిలోని మృగమరిచికను పోలి, అబద్ధపు అలంకారంతో మాయ చేస్తుంది, అది మాయలో పడిన జంతువులను తప్ప, మానవులను మోసగించదు. బుడగలాంటిది—పుట్టి, నశించిపోతుంది; వాస్తవంగా వేరుపడదు. జడమైనదే అయినా, చలించునట్లు కనిపిస్తుంది; పట్టుకోవాలంటే, ఏమీ లేదు. చైతన్యానికి భిన్నమైనది కాదు, అయినా వేరేలా కనిపిస్తుంది; పురుగు చిన్న తాడుని పోలి, జడమైనదే అయినా, చైతన్యంపై ఆధారపడుతుంది. మురికిగా, అహంకారంతో నిండినట్టు కనిపిస్తుంది; కామంతో ముడిపడి, ప్రళయకాలంలో తుఫాను లాగా స్థిరంగా ఉండదు, తన ప్రపంచాన్ని చుట్టుకుంటుంది. పొగ వలె, అవయవాలకు అంటుకుని, కాల్చి, చెమట పట్టిస్తుంది; లోకాల మధ్య తిరుగుతూ, వాటి సారం తనలో గ్రహిస్తుంది. నిర్జీవతంతో ఏర్పడిన దీని ప్రవాహం వర్షమేఘపు ప్రవాహంలా పొడవుగా ఉంటుంది; దీని బంధం గడ్డి తాడులా, బలహీనమైనదే అయినా, గట్టిగా అనిపిస్తుంది. దీన్ని ఊహతో మాత్రమే వివరించగలం—అలలాగా, కమలం లాగా; కమలపు తాడులో ఉన్న రంధ్రాల్లా, మట్టిలో మునిగినట్టు, జడతతోనే నిండివుంటుంది. దీపశిఖ వలె, పెరుగుదలకు తపిస్తూ, ఎప్పుడూ పెరగదు; ఆరంభంలో విషంలా తీపిగా అనిపించి, చివరికి కఠినంగా మారుతుంది. దీపపు జ్వాల మాయమవడం లాగా, ఇది ఎక్కడికి పోతుందో తెలియదు; దూరంగా కనిపించే మబ్బులా, పట్టుకోవాలంటే, ఏమీ ఉండదు. చేయిలో కొద్దిగా దుమ్ము చల్లినట్టు, ఇది అణువుగా కనిపిస్తుంది; ఆకాశంలో మబ్బులా, కారణం లేకుండానే కనిపిస్తుంది. రెండు చంద్రులను చూసినప్పుడు కలిగే అయోమయంలా, కలలో వచ్చే మోహంలా, స్థిరమైన వస్తువు కదులుతున్నట్టు నావలో కూర్చున్నవారికి అనిపించడంలా, ఇది కూడా ఇక్కడ ప్రత్యక్షమవుతుంది. దీనితో మనస్సు కలుషితమైతే, జనులు దీర్ఘకాలం సంసార మాయలో తిప్పబడుతారు, కలవరంగా, అలజడిగా. ఇది నిజమైనదైనా, సత్యమైనదైనా, కొన్ని సందర్భాల్లో వాస్తవంగా, కొన్ని సందర్భాల్లో అవాస్తవంగా కనిపిస్తుంది; ఇష్టం లేని, అసత్యమైనది కూడా, కొన్ని సార్లు వాస్తవంగా, కొన్ని సార్లు అవాస్తవంగా అనిపిస్తుంది. ఈ అయోమయంతో మనస్సు కలతచెందితే, అనేక మోహాలు ఉప్పొంగి, మాయమైపోతాయి—సముద్రపు అలల వలె. ఈ ఊహా శక్తితో, మనస్సు వస్తువుల రథాన్ని ఎక్కి, వేగంగా మనస్సును పట్టేస్తుంది—పిట్టను వలలో పట్టుకునేలా. కరుణతో, ప్రేమతో నిండిన కన్నులతో, పాలతో నిండిన వక్షోజాలతో తల్లి కూడా, ఇంటి బాధ్యతల్లో, తన బిడ్డ ఆనందంలో తడిచిపోతుంది. పూర్ణ చంద్రుడు కూడా, అమృతంతో నిండినవాడే అయినా, అతిగా పెరిగితే విషంగా మారి, మూడు లోకాలను నాశనం చేస్తాడు. స్థిరంగా ఉండే వారు కూడా, ఈ మాయ వల్ల పిచ్చివారు, భూతగ్రస్తులు, మద్యం తాగినవారిలా ప్రవర్తించగలరు; మౌనులు కూడా మాట్లాడగలరు. సంధ్యాకాలంలో, లేదా ఇతర సమయాల్లో, ఈ మనస్సు ప్రభావంతో, జనులు మట్టికడ్డెలో, రాళ్లలో, గోడల్లో పాములను చూస్తారు. ఒక చంద్రుడు రెండు కనిపించడంలా, కలలో దూరపు తీరం దగ్గరగా కనిపించడంలా, ఈ మాయ మనస్సు ఇలాంటి భ్రమలను సృష్టిస్తుంది. దీర్ఘకాలం క్షణంలా మారిపోతుంది—దీర్ఘరాత్రి వేగంగా పోతుంది; క్షణం సంవత్సరంలా అనిపిస్తుంది, విరహంలో ఉన్నవారికి. ఈ చంచలమైన మనస్సు ఏదీ పేరు పెట్టకుండా, ఏదీ సృష్టించకుండా ఉండదు; కాని, ఓ రాఘవ, ఇది వస్తువులు లేని సమయంలో ఎంత బలహీనమో చూడు. మనస్సును మనస్సుతోనే కట్టడి చేయాలి; జ్ఞానం ప్రవాహాన్ని ఆపితే, ఈ మనస్సు నదీ ఎండిపోతుంది. ఏదీ లేని, బలహీనమైన, పూర్తిగా ఖాళీగా ఉన్న, అబద్ధ ఊహగా పిలవబడే ఈ మనస్సు ప్రపంచాన్ని అద్భుతంగా అంధకారంలోకి నెట్టేస్తుంది.