రఘుకులాంశుడైన రామా! నీవు కర్తవే, అయినా అసక్తి వలన కర్తవు కాదవు. ఈ అసక్తి వల్ల నీవు లోకంలో కర్తగా కనిపించినా, నిజంగా కర్తవు కాదు. అయినప్పటికీ, కర్తగా ఉండి, లోకంలో కర్తగా వ్యవహరించు. ఏది నిజమైతే, దాన్ని స్వీకరించాలి; ఏది అసత్యమైతే, దాన్ని వదిలేయాలి. స్వీకరించదగిన దానిపైనే ఆసక్తి ఉండాలి; ఎందుకంటే, కర్మలో ఆసక్తి ఉండడమే యోగ్యం. కానీ, రామా! ఇక్కడ అన్నీ మాయ మాత్రమే, వాస్తవమేమీ లేదు. ఇలాంటి స్థితిలో, స్వీకరణ, త్యాగం అనే భావనలు ఎలా వస్తాయి? అవి ఎలా ఉత్పన్నమవుతాయి? ఈ అజ్ఞానం, రఘునందనా, ఈ సంసారానికి మూలమైన చిన్న విత్తనంలాంటిది. ఇది నిజంగా లేనిది అయినా, నిజంగా ఉన్నట్టు కనిపించి, వ్యక్తమవుతుంది. ఈ సంసారచక్రం అనేది అనుభూతి వల్ల పుట్టే వాసన. ఇది మనస్సులోనే ఉద్భవించి, మోహానికి కారణమవుతుంది. ఇది అందమైన ద్రాక్షలతలా ఉంటుంది—అంతర్గతంగా ఖాళీగా, పండ్లేమీ లేని వృథా ఆకర్షణ. లేదా నదిలో అలలా—ఎప్పుడూ విడిపోకుండా, అయినా వెంటనే కనుమరుగైపోతుంది. చేత్తో పట్టుకున్నా, నిజంగా పట్టుకోలేం; అదీ మృదువుగా కనిపించినా, చివర మాత్రం చాలా పదును గలదిగా ఉంటుంది, జలపాతంలో పైకి ఎగిరే అలవలె. ఇది స్పష్టంగా కనిపించినా, వాస్తవ ప్రయోజనం లేదు; నదిలో అలలా, అల రూపంలో మాత్రమే స్థిరంగా ఉంటుంది. ఒకసారి వంకరగా, మరొకసారి నిటారుగా, పొడవుగా, చిన్నగా, స్థిరంగా, చంచలంగా—తన స్వభావానుసారం మారుతూ, భిన్నంగా కనిపిస్తుంది. అంతర్గతంగా శూన్యమైనా, అందంగా కనిపిస్తుంది; ఎక్కడా స్థిరంగా లేకున్నా, ప్రతిచోటా కనిపిస్తుంది. నిష్క్రియమైనా, చైతన్యంగా అనిపిస్తుంది; మరోదాని చలనంతో జీవిస్తూ, క్షణకాలం కూడా నిలబడకపోయినా, స్థిరంగా ఉన్నట్టు భావన కలిగిస్తుంది. దీపశిఖలా—బయట ప్రకాశంగా కనిపించి, లోపల కాలుష్యంతో నలుపుగా ఉంటుంది; ఇతరుల అనుగ్రహంతో మెరుస్తూ, పట్టించుకోకపోతే మాయమవుతుంది. శుద్ధమైన వెలుతురులో మసకగా కనిపించినా, చీకటిలో ప్రకాశిస్తుంది; మాయమోహంలో, అది సంపూర్ణంగా, రంగురంగులుగా కనిపిస్తుంది. ఇది వంకరగా, ప్రమాదకరంగా, నాజూగుగా, మృదువుగా, అయినా ముల్లుల్లా గట్టిగా ఉంటుంది; చంచలమైన, ఆకలితో ఉన్న యువతిలా—పాము నాలుకలా ఎప్పుడూ తపించిపోతుంది. ప్రకాశానికి ఆధారమైన దీపంలా, నూనె అయిపోతే వెంటనే ఆవిరైపోతుంది; రంగు లేకుండా కుంకుమరేఖ ఎలా ప్రకాశించదో, ఆసక్తి లేకపోతే ఇదీ నశిస్తుంది. క్షణభంగురంగా, చంచలంగా, నిష్క్రియలో స్థిరంగా ఉంటుంది; అకస్మాత్తుగా ప్రత్యక్షమై, అమాయకులను భయపెడుతుంది—వంకర మెరుపులా. ఇది పట్టుకోవాలని ప్రయత్నించినా, కాలిపోతుంది, మళ్లీ మళ్లీ కరిగిపోతుంది; దొరికినా, దాన్ని వెతకరు—మెరుపు వెలుగు ఎంత బలహీనమో అంతే. ఎవరూ కోరకపోయినా, ఇది వచ్చేస్తుంది; ఆనందకరమైనా, దురదృష్టాన్ని తెస్తుంది; కాలానికి తగిన పువ్వు కాక, మన మేలకు పనికిరాదు. మరిచిపోయినప్పుడు, ఇది సంచారానందాన్ని ఇస్తుంది; కానీ, చెడు కలల సృష్టిలా, హానికే ప్రేరణ అవుతుంది. ఇది కేవలం రూపభ్రమ వల్లే మూడు లోకాల్నీ క్షణంలో సృష్టించి, పోషించి, మింగేస్తుంది. ఒక క్షణం దీని వల్ల సంవత్సరాలుగా మారిపోతుంది; హరిశ్చంద్రుడికి పన్నెండు సంవత్సరాల రాత్రిని ఇదే కల్పించింది. విడిపోబడ్డ వారికి, వేరుపాటు బాధతో ఉన్న వారికి, ఒక రాత్రి ఏడాది లాగానే అనిపిస్తుంది—దీని ప్రభావంతో. ఆనందంగా ఉన్నవారికి సమయం చిన్నదిగా అనిపిస్తుంది; దుఃఖంలో ఉన్నవారికి చాలా పొడవుగా అనిపిస్తుంది. దీని వల్లే కాలానికి ఒకే లక్షణం—విపరీత భావన. ఇది ఉన్నంత మాత్రాన, అన్ని కార్యాలలో కర్తగా కనిపిస్తుంది; దీపం వెలుతురు ఇస్తుందని అనిపించినా, దీపమే కర్త కాదు కదా! బొమ్మలో నడుములు, వక్షోజాలు ఉన్నా, అది నిజంగా స్త్రీ కాదు; అలాగే, ఈ రూపం ఉన్నా, అది నిజంగా ఏ పనికీ పనికిరాదు. మనస్సులో ఊహించుకున్న రాజ్యంలా, వెలుగు వెలిగిస్తూ, వాస్తవం లేని దానిలా, వందల, వేల శాఖలున్నా, నిజానికి అది ఏమీలేదు. అడవిలో మిరాజ్లా, అబద్ధపు అలంకారంతో, మాయలో పడ్డ జంతువులను తప్ప మరెవరినీ మోసం చేయదు. నురగలా—ఉద్భవించి, నశిస్తుంటుంది; వాస్తవంగా విడిపోకుండా, నిష్క్రియమైనా, చంచలంగా కనిపిస్తుంది; పట్టుకోడానికి ప్రయత్నిస్తే, ఏమీలేదు. చైతన్యానికి భిన్నమేమీ కాకపోయినా, వేరేలా కనిపిస్తుంది; పురుగు చిన్న దారం లాగ, నిష్క్రియమైనా, చైతన్యాన్ని ఆధారపడుతుంది. మలినంగా, గర్వంతో, కామంతో కలుషితమై, యుగాంతంలో తుఫాను లా చంచలంగా, తన లోకాన్ని చుట్టుకుంటుంది. పొగలా, అవయవాలకు అంటుకుని, కాల్చి, చెమట తెప్పిస్తూ, లోకాల మధ్య సంచరిస్తూ, వాటి సారం తనలో గ్రహిస్తుంది. ఇది మాంద్యంలో ఏర్పడిన పొడవైన ప్రవాహంలా, మేఘ ప్రవాహంలా సాగుతుంది; దృఢమైన తాడు, గడ్డి తంతులు కలిపిన తాడులా, అస్థిర సమూహాలతో తయారవుతుంది. ఇది ఊహలో మాత్రమే చెప్పబడుతుంది; అలలాగా, కమలంగా; కమల కాండంలా ఎన్నో రంధ్రాలతో, మట్టితో నిండిన మాంద్యంతో కూడినది. దీపశిఖలా కనిపించి, పెరగాలని తపిస్తూనే, పెరగదు; ఆరంభంలో విషం తీపిగా అనిపించినా, చివరికి చాలా కఠినంగా మారుతుంది. దీపపు జ్యోతి మాయమైపోయినట్టు, ఎక్కడికి పోయిందో తెలియదు; దూరంగా కనిపించే మబ్బులా, పట్టుకోవాలంటే ఏమీలేదు. మట్టిపొడి లాగా విస్తరించి, అణువుల్లా కనిపిస్తుంది; ఆకాశంలో పొగమంచులా, కారణం లేకుండానే కనిపిస్తుంది. రెండు చంద్రులను చూసినట్టు కలత, కలలో మోహంలా ఇది ఉద్భవిస్తుంది; స్థిరమైన వస్తువు కదులుతున్నట్టు, నౌకలో ఉన్నవారు భావించే భ్రమలా, ఇది ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. మనస్సు దీని వల్ల కలతకు గురైతే, జనులు దీర్ఘకాలం సంసారమనే కలలో మునిగి, బాధతో, చంచలంగా ఉంటారు. ఇక్కడ, సత్యమైనదీ, ఇష్టమైనదీ, కొన్నిసార్లు నిజంగా, కొన్నిసార్లు అబద్ధంగా కనిపిస్తుంది; ఇష్టంకాని, అసత్యమైనదీ, కొన్నిసార్లు నిజం, కొన్నిసార్లు అబద్ధంగా అనిపిస్తుంది. ఈ మనస్సు ఇలాంటి కలతతో బాధపడినప్పుడు, అనేక భ్రమలు సముద్రపు అలలవలె లోపల ఉద్భవించి, మాయమైపోతుంటాయి. ఇలా, రామా, అసత్యమయమైన ఈ సంసారమంతా మాయలోనూ, భ్రమలోనూ ఏర్పడి, మనస్సులో కలతను కలిగిస్తూ, తాత్కాలికంగా కనిపించి మాయమవుతుంది.