ఓ రామా, ఈ జగత్తులో ఎక్కడా మనస్సు చంచలత లేకుండా ఉండడాన్ని చూడలేదు. చంచలతే మనస్సు స్వభావం, అగ్నికి వేడి యెలాగో మనస్సుకు చంచలత అలా సహజం. ఇదే చంచలమైన శక్తి, చైతన్యంలో స్థిరమై ఉంటుంది. మనస్సు యొక్క శక్తిని, జగత్తు వ్యాప్తి యొక్క సారాన్ని, ఇందులోనే తెలుసుకో. ఎలా వాయువు కదలిక లేకుండా లేదా అనుభూతి లేకుండా తెలియదో, అలాగే చైతన్యానికి కూడా చంచలత ద్వారానే అస్తిత్వం తెలుస్తుంది. చంచలత లేకుండా ఉన్నదాన్ని “మృతమనస్సు” అంటారు; అదే నిజమైన తపస్సు, శాస్త్రాలలో వర్ణించబడిన మోక్షం. కేవలం మనస్సు లయమవ్వడం వల్లనే దుఃఖం అంతమవుతుంది; మనస్సు ఉద్భవించగానే పరమ దుఃఖం కలుగుతుంది. మనస్సు అనే రాక్షసుడు లేచి వస్తే ఉక్కిరిబిక్కిరి చేసే దుఃఖాన్ని కలిగిస్తాడు. అనంతమైన ఆనందం కోసం, సుఖం కోసం, దానిని అదుపు చేయడంలో శ్రమించాలి. మనస్సు చంచలతకే అజ్ఞానం అని పేరు; దీనికి ఇంకొక పేరు “వాసన”. దీనిని వివేకంతో నాశనం చేయాలి. అజ్ఞానం, వాసనల లయంతో, అంతర్గత శాంతితో, వీటిని విరక్తితో విడిచిపెట్టినప్పుడు పరమ శ్రేయస్సు లభిస్తుంది. ఉనికికి, అనునికికి మధ్య, చైతన్యానికి, జడత్వానికి మధ్య ఉన్నదే మనస్సు. అది రెండు మధ్య ఊగిసలాడే స్వరూపంగా ఉంటుంది. మనస్సు మందబుద్ధిలో లీనమై, దానితో ఐక్యం చెంది, అలవాటైన బలంతో జడత్వాన్ని పొందుతుంది. కానీ నిరంతర విచారణతో, వివేకంతో, మనస్సు చైతన్యాన్ని సాక్షాత్కరించి, స్థిరంగా, విశుద్ధ చైతన్య స్థితిని పొందుతుంది. మానవ ప్రయత్నంతో, అభ్యాసంతో, మనస్సును ఎక్కడ నిలిపితే అక్కడ అది అలవాటుతో ఆ రంగులో లీనమవుతుంది. కాబట్టి, నీ స్వంత ప్రయత్నాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని, అప్రమత్తతతో మనస్సును పట్టుకో. దుఃఖరహిత స్థితిని ఆశ్రయించి, ధైర్యంగా, భయములేకుండా ఉండు. ఈ సంసారపు ఆలోచనలతో విరిగిపోయిన మనస్సు, మనస్సే లేపకపోతే, రామా, బలవంతంగా లేపాల్సిందే—ఇంకా మార్గం లేదు. మనస్సే తనను తానే బంధించగలదు, తనను తానే విడిపించగలదు. రాజును ఇంకొక రాజు తప్ప ఎవరు జయించగలరు, రాఘవా? కామమనే మొసలి పట్టుకుని, సంసార సాగరంలో తిరుగులాడుతున్నవారికి, వారి స్వంత మనస్సే దూరం తీసుకెళ్లే పడవ. మనస్సు అనే బంధనాన్ని, మనస్సుతోనే కోసి విడిపోకపోతే, మరొకరు విడిపించలేరు. మనస్సు అనే పేరుతో యెవ్వెవ్వో వాసనలు వస్తుంటాయి, అవన్నీ తమ తమ వాసనల రంగులతో కూడి ఉంటాయి. వివేకవంతులు వాటిని విడిచిపెట్టాలి; అప్పుడు అజ్ఞానం నశిస్తుంది. భోగాసక్తిని వదిలి, దుఃఖాసక్తినీ వదిలి, ఉనికి, అనునికిని కూడా విడిచి, భావాతీత స్థితిలో ఆనందంగా ఉండు. కల్పనల నిశ్చలతే మనస్సు లయము, అజ్ఞాన నాశనం. ఏదైనా కనిపించే చోట, కనిపించకపోవడమే మేలు; అవగాహన లేనిదే ముక్తి, అవగాహన వల్లే బంధనము. ప్రయత్నంతో, మనిషి వెంటనే దీనిని పొందగలడు; మనోనిర్మాణాలు లేనిదే శ్రేయస్సు, కాబట్టి ఎప్పుడూ దానిని అభ్యసించాలి. మనస్సు కోరే రాగాదులు మొదలైనవి అసత్యమేనని తెలుసుకో. వాటి మూలమైన ఆసక్తిని వదిలి, విత్తనరహిత స్థితిని పొందితే, ఆనందం, దుఃఖం అనుభవించరు—సంతుష్టిగా ఉండగలవు. ఈ వాసన ఎప్పుడూ అసత్యంలోనే ఉద్భవిస్తుంది; అది రెండు చంద్రులను చూడటంలా మాయ. కాబట్టి, రాఘవా, దానిని విడిచిపెట్టడం యుక్తం. అజ్ఞానం జ్ఞానం పోయినవారికే ఉంటుంది; అది పేరుకే అంగీకరించబడింది, కాబట్టి సంపూర్ణ జ్ఞానికి అది ఎలా ఉంటుంది? అజ్ఞానిగా ఉండకూ, జ్ఞానిగా ఉండు, రామా. సరైనదాన్ని పరిశీలించు. ఆకాశంలో నిజంగా రెండో చంద్రుడు ఉండదు—అది తప్పు వల్ల కనిపిస్తుంది. ఆత్మసారాన్ని తప్ప ఇంకొకటి లేదు, అది నిజమైనదైనా, అసత్యమైనదైనా; ఎలా ఒకటి మాత్రమే నీటితో నిండిన తరంగాల సముద్రంలో, నీటికి మించి వేరొకటి లేనట్టు. నీ స్వంత ఊహతో సృష్టించిన ఈ ఉనికి, అనునికిని, శాశ్వత, పవిత్ర, నిర్దోషాత్మపై ఆపాదించవద్దు. నీవు కర్తవు కాదు—ఈ క్రియలలో నీకు యేదైన హక్కు ఉందా? ఒక్కటే వాస్తవం ఉన్నప్పుడు, ఎవరు, ఏమి, ఎలా చేయగలరు? అలాగే, నీవు అకర్తగా కూడా మారవద్దు—అకర్తగా ఉండటంలో నీకు ప్రయోజనం లేదు. చేయవలసినది చేయాలి; కాబట్టి ప్రశాంతంగా, నిందలేకుండా ఉండు. నీవే కర్త, కానీ అసక్తి వల్ల నీవు కర్తవు కాదు, రాఘవా. అసక్తి వలన, అకర్తగా ఉన్నా, బాహ్యంగా కర్తగా ప్రవర్తించు. ఏది సత్యమో దాన్ని అంగీకరించు; ఏది అసత్యమో దాన్ని వదిలిపెట్టు. అంగీకరించవలసినదానికే ఆసక్తి ఉండాలి; క్రియలో మాత్రమే ఆసక్తి యుక్తం. ఇక్కడ అన్నీ మాయ, మాయాజాలమే, అసత్యమే, రామా. అంగీకరణ, నిరాకరణ అనే భావాలు అక్కడ ఎలా వస్తాయి? ఈ అజ్ఞానం, రాఘవా, సంసారానికి చిన్న విత్తనం; అది నిజంగా లేనిది అయినా, ఉన్నట్టు కనిపించి, ప్రత్యక్షమవుతుంది. భోగాసక్తి వల్ల పుట్టే సంసార చక్రాన్ని వాసనగా తెలుసుకో; అది మనసులోనే పుట్టి మోహాన్ని కలిగిస్తుంది. అది లోపల ఖాళీగా, ఫలహీనమైన అందమైన వల్లి లాంటిది; లేదా ఎప్పటికీ నిలిచిపోని కానీ ఎప్పుడూ పోయే నదితరంగంలాంటిది. చేత పట్టినా, నిజంగా పట్టుకోలేము; అది మృదువుగా కనిపించినా, దాని అంచు అత్యంత పదును; జలపాతపు తరంగంలా. అది స్పష్టంగా కనిపించినా, అసలు ఉపయోగం లేదు; నదితరంగంలా, తరంగ రూపంలోనే నిలిచి ఉంటుంది. అది కొన్ని వేళలు వంకరగా, కొన్ని వేళలు నేరుగా, పొడవుగా, చిన్నదిగా, స్థిరంగా, చంచలంగా ఉంటుంది; తనకు నచ్చినట్లు తానే ఏర్పడుతుంది. లోపల ఖాళీగా ఉన్నా, ప్రతిచోటా రూపంలో అందంగా కనిపిస్తుంది; ఎక్కడా స్థిరంగా ఉండకపోయినా, ప్రతిచోటా దర్శనమిస్తుంది. ఇలా, రామా, మనస్సు స్వభావాన్ని, దాని చంచలతను, దాని అసత్యతను తెలుసుకుని, వివేకంతో దాన్ని జయించు. మోక్షాన్ని పొందు.