పవిత్రమైన జ్ఞానం హృదయంలో ఉదయించగానే, మంచి ప్రవర్తనతో పాటు మనస్సు లీనమైతే, నిజమైన విశ్రాంతి లభిస్తుంది. చైతన్యం, హృదయాకాశంలో స్వచ్ఛమైన అవగాహన చక్రంతో ధ్యానం చేస్తుంది. భయపడకుండా మనస్సును నాశనం చేస్తే, దుఃఖాలు మీను కలవరపరచవు. ఆనందం లేని దానిలో ఆనందాన్ని గ్రహించినపుడు, మనస్సు యొక్క అవయవాలే తెగిపోతాయి—ఇది నా నిశ్చయం. ‘‘ఇది నేను, ఇది నాది’’ అనే భావమే మనస్సు; అలాంటి భావనలను ఆపేసినపుడు, అది దాత చేతిలోని దానం లాగానే కరిగిపోతుంది. శరదృతువులోని నిర్మలమైన ఆకాశంలో మేఘపు ముక్కలు ఎలా కనబడకుండా పోతాయో, అలాగే పరమ, అభేద్యమైన సత్యంలో మనస్సు వాసనల నుండి విముక్తమవుతుంది. అస్త్రాలు, అగ్ని, గాలి ఉన్న చోట భయం ఉండొచ్చు; కాని స్వతంత్రంగా, సున్నితంగా, స్పష్టంగా ఉన్న చోట, భావనల లేని స్థితిలో ఎలాంటి భయం ఉండదు? ‘‘ఇది మంచిది, ఇది కాదు’’ అనే అభిప్రాయాలు బాల్యంలోనే మొదలవుతాయి. ఒక మంచి తల్లిదండ్రుడు తన పిల్లవాడిని మంచివైపు మళ్లించటంలా, మనస్సును మంచికి అనుసంధానం చేయాలి. ఇంద్రియాల రూపంలో ఉన్న అయిదు తలల సింహాన్ని—సంసార అరణ్యాన్ని విస్తరించే ఆ సింహాన్ని—విధ్వంసం చేసినవారే ఇక్కడ మోక్షాన్ని పొందే విజేతలు. భయంకరమైన అపాయాలు, కలవరాన్ని కలిగించే సంఘటనలు మనస్సు సంకల్పాల వల్లే వస్తాయి; అవి ఎడారిలో కనిపించే మరీచికల్లా. యుగాంతంలో గాలులు వీయినా, సముద్రాలు కలిసినా, పన్నెండు సూర్యులు మండినా—విచారరహిత మనస్సున్నవారికి హాని ఉండదు. మనస్సు విత్తనంలా ఉన్నప్పుడు, దానినుండే పుణ్యాపుణ్య ఫలితాలు, లోక సంచారపు పొదలు, ఏడుకోళ్ల మొక్కలు పుట్టుకొస్తాయి. ఆలోచనలు లేనప్పుడు మాత్రమే అన్ని సిద్ధులు సిద్ధించబడతాయి; ఆ స్థితిలో స్థిరంగా ఉండాలి. మనస్సు క్రమంగా తగ్గితే, అది పరమానందాన్ని ఇస్తుంది—ఎంబరు చల్లారిపోతున్నప్పుడు చివరి వేడి ఎలా ఉంటుందో అలాగే. మనస్సు బ్రహ్మ పదాన్ని లక్ష్యంగా పెట్టినా, అది చిన్న కణంలో కూడా స్పష్టంగా విడిపోయి, వ్యక్తమవుతుంది. ఆలోచన శక్తివల్లే పెద్ద అపాయాలు వస్తాయి; ఆలోచన శాంతి వల్ల కావలసిన ఫలితాన్ని సులభంగా పొందుతారు. తృప్తి శక్తితో మాత్రమే మనస్సును జయించాలి; నిరంతరంగా ఉద్భవించే, వెంబడించని సంతృప్తి ద్వారానే విజయం సాధించాలి. మనస్సు పరమ సమత్వంతో, ఆత్మజ్ఞానంతో, అంతర్గత అహంకారాన్ని శాంతపరిచి పరిమితం చేయటం వలన పరిశుద్ధమైన స్థితి మిగిలిపోతుంది—ఆ జననరహిత స్థితి నిలవాలి. మనస్సు ఏ వస్తువును, ఏ విధంగా, ఏ సాధనతో కోరుతుందో, అది అలా కనిపిస్తుంది. ఈ మనస్సు యొక్క వేగం ఉద్భవించి, లయమవుతుంది; అది కారణం లేని స్వభావం, మృదువైన నీటిలో బుడగల పరంపరలా. పొడి మంచుకు చలితనం, పొడి బొగ్గుకు నలుపు ఎలా సహజమో, అతి ఉల్లాసభరితమైన మనస్సుకు చంచలతే సహజం. ఈ అత్యంత చంచలమైన మనస్సును బలవంతంగా ఎలా నియంత్రించగలం, ఓ బ్రాహ్మణా? ఎక్కడా చంచలత లేని మనస్సు కనిపించదు; అది మనస్సు స్వభావం, అగ్నికి వేడి లాగానే. ఈ చంచల శక్తి చైతన్యంలో స్థాపించబడి ఉంది; అదే మానసిక శక్తి, జగత్తు ప్రదర్శనకు మూలం. గాలి కదలిక లేకుండా దాని ఉనికి తెలియదు; అలాగే చైతన్యానికి చంచలత ద్వారానే ఉనికి ఉంటుంది. చంచలత లేని స్థితిని ‘‘చనిపోయిన మనస్సు’’ అంటారు; అదే తపస్సు, అదే శాస్త్రాలలో ప్రఖ్యాతమైన మోక్షం. మనస్సు లయమైతే దుఃఖం నశిస్తుంది; మనస్సు ఉద్భవిస్తే, అత్యంత దుఃఖం కలుగుతుంది. మనస్సు అనే రాక్షసుడు లేచినపుడు, అది గట్టిగా దుఃఖాన్ని సృష్టిస్తుంది; అంతులేని అనుభూతి, సుఖాల కోసం దాన్ని జయించేందుకు శ్రమించాలి. దాని చంచలతనే అజ్ఞానం అంటారు; దానిని ‘‘వాసన’’ అని కూడా అంటారు; వివేకంతో దాన్ని నాశనం చేయాలి. వాసన రూపమైన అజ్ఞానం లయమైతే, అంతర్గత మనస్సు శాంతి కలిగితే, వీటిని విరక్తితో లయపరిస్తే, పరమ శ్రేయస్సు లభిస్తుంది. ఉనికి, అనుబంధం మధ్యలో ఉన్నది, చైతన్యం, జడత్వం మధ్యలో ఉన్నది—అదే మనస్సు, రెండు మధ్యలో ఊగిసలాడే రూపంలో ఉంటుంది. మనస్సు మాంద్యం లో లీనమై, దానిలోనే ఐక్యత పొందినపుడు, బలమైన అలవాటుతో అది జడత్వాన్ని పొందుతుంది. నిరంతర విచారణతో, వివేకాన్ని అభ్యసించినపుడు, మనస్సు చైతన్య రూపాన్ని పొందుతుంది; ఆ స్థితిలో స్థిరంగా మారుతుంది. మనవంతమైన శ్రమ, అభ్యాసంతో మనస్సు ఎక్కడ స్థిరపరిచినా, అక్కడ అది పునఃపునః అభ్యాసంతో ఆ రంగులోనే కరుగుతుంది. అందువల్ల, నీ స్వంత ప్రయత్నంపై ఆధారపడుతూ, నీ అవగాహనతో మనస్సును పట్టుకో; దుఃఖ రహిత స్థితిలో ఆశ్రయం తీసుకొని, ధైర్యంగా ఉండు. సంసార సంకల్పాలతో భగ్నమైన మనస్సు, మనస్సే లేపకపోతే, అది బలవంతంగా లేపబడాలి; వేరే మార్గం లేదు. మనస్సే తనను తాను బలంగా నియంత్రించగలదు; రఘువంశ శిరోమణీ, రాజును రాజే జయించగలడే తప్ప మరొకరు కాదు. కామక్రోధాల మొసలి చేత పట్టుబడి, సంసార సాగరపు ఉప్పెనల్లో తిప్పబడే వారికి, వారి స్వంత మనస్సే వారిని దూరానికి తీసుకెళ్లగల పడవ. మనస్సు అనే గొలుసును మనస్సుతోనే కోసి, మనస్సు అనే పరమ బంధనాన్ని విడిపించుకోకపోతే, మరొకరు విమోచించలేరు. ‘‘మనస్సు’’ అనే పేరుతో ఏ వాసనలొచ్చినా, అవి తమ తమ రంగులతో ఉంటాయి; వాటిని జ్ఞానులు త్యజించాలి; అప్పుడు అజ్ఞానం నశిస్తుంది. అనుభవం కోరికను వదిలి, దుఃఖ వృత్తిని కూడా వదిలి, ఉనికి, అనుబంధం రెండింటినీ విడిచిపెట్టి, భావాతీత స్థితిలో సంతోషంగా ఉండాలి. కల్పన ఆపటం అనేదే కల్పనకు అంతం; ఇదే మనస్సు లయ, ఇదే అజ్ఞాన నాశనం.