ఓ రామా, ఓ మహర్షీ, మనస్సు యొక్క స్వభావాన్ని గురించి విను. ఒక స్త్రీ, పుష్పాలతో అలంకరించబడి, చంచలమైన కళ్లతో, ఆడుతూ పాడుతూ ఉన్నప్పటికీ, తన శరీరాన్ని కట్టె లేదా గోడ లాగ భావించి, మనస్సు మళ్లీ ఎక్కడికో వెళ్లిపోతుంది—ఆమె మనస్సు అక్కడ ఉండదు. అలాగే, ఎవరి మనస్సు ఎక్కడికో లీనమై ఉంటుందో, వారు అడవిలో ఉన్నా, తాము చేయి కాటుకుపోయినా, దాన్ని గమనించరు; ఎందుకంటే, వారి మనస్సు శరీరంతో లీనమై ఉండదు. ఒక ముని మనస్సు ఎంతో చురుకుగా, సుఖాన్ని దుఃఖంగా, దుఃఖాన్ని సుఖంగా మార్చుకుంటుంది. మనస్సు ఎక్కడ లీనమైందో, ఎంత ప్రయత్నించినా కథను పూర్తిగా వినలేరు; అది యాక్సుతో వేరు చేసిన తీగ వలె ఆగిపోతుంది. ఒక గృహస్థుడు, అనురాగంలో లోతుగా మునిగిపోయినపుడు, గందరగోళంలో పడిపోతాడు. అది లోయలు, మేఘాలు, గుట్టల్లో తిప్పబడినట్టు బాధ అనుభవిస్తాడు. కలలో మనస్సు ప్రకాశిస్తే, హృదయంలోనే అకస్మాత్తుగా పట్టణాలు, పర్వతాలు ఆకాశంలా విస్తరించి కనిపిస్తాయి. కలలో మనస్సు అలజడిగా ఉన్నపుడు, అది తనలోనే పర్వత శ్రేణులు, పట్టణాల పరంపరలను సృష్టిస్తుంది; అది అలలు ఎగిసే సముద్రంలా. సముద్రంలో నీటి నుండి అలలు, కెరటాలు ఎలా ఉద్భవిస్తాయో, అలాగే శరీరంలో మనస్సు కలలో పర్వతాలు, పట్టణాల రాజ్యాలను సృష్టిస్తుంది. మొక్కలు మొలకెత్తి, ఆకులు, తీగలు, పువ్వులు, ఫలాలు పుట్టించడంలా, మనస్సు నుండి మెలుకువ, కల్పన అనే మాయలు ఉద్భవిస్తాయి. బంగారంతో చేసిన ఆభరణాలు బంగారం నుండి వేరుగా లేవు కదా, అలాగే మెలుకువలో, కలలో చేసే కార్యాల వైభవం కూడా చైతన్యానికి వేరుగా కాదు. నీటిలో ప్రవాహాలు, చుక్కలు, నురుగు, అందం ఎలా కనబడతాయో, అన్ని విచిత్రమైన అనుభూతులూ చైతన్యంలో నుండే వస్తాయి. మనస్సు యొక్క స్వంత క్రియ, మెలుకువలో, కలలో అనేక పాత్రలు పోషిస్తుంది; అది రుచి అనుసరించి నటుడు పాత్రలు మార్చుకుంటాడిలా మారుతుంది. లవణుడు చండాలుడిగా అనుభూతి చెందడంలా, మనస్సు సృష్టించిన రూపాలే ఈ లోక అనుభూతిగా కనిపిస్తాయి. ఏ రూపంలో ఏదైనా అనుభూతి చెందితే, ఆ రూపంలోనే అది వెంటనే ప్రత్యక్షమవుతుంది; మనస్సు సృష్టి ఇలానే ఉంటుంది. మనస్సు దేహధారులలో వివిధ పట్టణాలు, నదులు, పర్వతాల రూపాలు ధరించి, మెలుకువ, కల అనే మాయలను సృష్టిస్తుంది. లవణుడు చేసినట్లే, మనస్సు స్వరూపబలంతో దేవత, దానవుడు, పాము, పర్వతం వంటి స్థితులను పొందుతుంది. మనిషి నుంచి స్త్రీగా, తండ్రి నుంచి మళ్లీ కుమారుడిగా, నటుడు పాత్రలు మార్చేలా మనస్సు తన సంకల్పంతో మారుతుంది. మనస్సు సంకల్పంతో నశిస్తుంది, సంకల్పంతో మళ్లీ పుడుతుంది; దీర్ఘకాలంగా అలవాటైన మనస్సు స్థిరరూపం లేకుండా జీవరాశుల స్థితిని పొందుతుంది. తన స్వంత కల్పనల వల్ల గందరగోళంలో పడిపోయిన మనస్సు, లోపల ఉన్న వాసనల ప్రేరణతో, వివిధ గర్భాలలోకి ప్రవేశించి, సుఖం, దుఃఖం, భయం, భద్రత అనుభవిస్తుంది. సుఖం, దుఃఖం మనస్సులోనే ఉంటాయి, అవి నువ్వులలో నూనె వలె ఉంటాయి; అవి స్థలం, కాలాన్ని బట్టి ఘనంగా, సూక్ష్మంగా మారుతాయి. నూనెను పిండితే స్పష్టంగా బయటపడినట్లే, మనస్సు నిరంతరం ఆలోచించి సుఖ, దుఃఖాలను పిండితే అవి స్పష్టంగా అనుభవానికి వస్తాయి. ఓ రామా, స్థలం, కాలం అనేవి వాస్తవానికి కల్పన మాత్రమే. మనస్సు కల్పన వల్లే అవి ఉంటున్నట్టు అనిపిస్తుంది. మనస్సు శరీరాన్ని ఊహించి, అది క్షీణిస్తుంది, లేచి వస్తుంది, సంచరిస్తుంది, ఆనందిస్తుంది, ఎగిరిపోతుంది; కానీ ఊహ నిండిన తర్వాత వాస్తవంగా శరీరం ఉండదు. ఈ శరీరంలో మనస్సు తన ఊహలతో ఎగిరిపోతుంది, అలజడిగా తిరుగుతుంది; అది తన ఊహల వల్ల కలిగే ఆనంద, ఆందోళనలతో, గడియపు గాడిలో పరిగెత్తే గుర్రంలా వ్యవహరిస్తుంది. అందువల్ల, లోపల అలజడి లేకుండా ఉండగా, మనస్సు నియంత్రణలోకి వస్తుంది; అది కట్టిన ఏనుగులా స్థిరమవుతుంది. ఏ మనస్సు కదలకుండా, ఆయుధంతో స్థిరపరిచిన స్తంభంలా ఉంటుందో, అతడే నిజమైన పురుషుడు; మిగతావారు మట్టిలో పురుగుల్లా ఉంటారు. ఒకసారి మనస్సు స్థిరమై ఒకచోట నిలబడితే, ధ్యానంతో పరమపదాన్ని చేరుతాడు, ఓ పాపరహితుడా. మనస్సు నియంత్రణలో ఉన్నపుడు, సంసార గందరగోళం ప్రశాంతమవుతుంది; అది మంధరపర్వతాన్ని తిప్పడం ఆగినపుడు పాలసముద్రం ప్రశాంతమవడంలా. మనస్సులో అనుభోగాల ఆకాంక్షల వల్ల ఏర్పడే పెరుగుదలలు, ఇవే సంసార విషవృక్షానికి మొలకలు. మనస్సు, నీలకమలంలా చంచలంగా, మాయలో మునిగినవారి వలయంతో చుట్టబడి ఉంటుంది; వారు మూర్ఖత్వంతో వేగంగా, మత్తుతో మందంగా, చంచలంగా తమ మనస్సులను చీల్చుకొని, చక్రంలో తిప్పబడే తేనెటీగల్లా పతనమవుతారు. ఇప్పుడు విను, రామా! మనస్సు అనే మహారోగానికి శ్రేష్ఠమైన, సులభంగా స్వయంగా ఉపయోగించదగిన పరమౌషధాన్ని. అది స్వయంగా స్థిరమైనది, వివేకంతో ఉపయోగించదగినది. స్వయంకృషితో, ప్రత్యక్షమైన ఆత్మజ్ఞానబలంతో, మనస్సు అనే భూతాన్ని, వాంఛిత వస్తువును వదిలిపెట్టి, క్రమంగా జయించవచ్చు. వాంఛను వదిలినవాడు, బాధలు లేని వాడు, నిజంగా మనస్సును జయించినవాడవుతాడు; ఏనుగును కట్టినవాడిని ఎలా 'మహావ్యగ్రహిత' అంటారో అలాగే. స్వయంకృషితో, బాలబుద్ధి లాంటి మనస్సును కాపాడాలి; అసత్యం నుండి సత్యానికి అనుసంధానించాలి, అలా దానిని బోధించాలి. ఓ మునీశ్వరా, నీ స్వంత మనస్సు అనే ఖడ్గంతో, ఆందోళనతో కాలిపోయిన, గ్రంథాలలో ఆనుకుని ఉన్న మనస్సును, ఇనుపను ఇనుపంతో కోసినట్లు తొలగించు. పిల్లల మనస్సు ఎలా సులభంగా తిరుగుతుందో, మనస్సును కూడా లోపలికి, శుభమార్గానికి తిప్పడం అంత కష్టం కాదు. పుణ్యకర్మను చేయుచున్నపుడు, భవిష్యత్తులో ఫలితాన్ని ఇస్తున్నదాన్ని, మనస్సును స్వయంకృషి, జాగ్రత్తతో నియంత్రించాలి. ఎవడైనా తన చేతిలో ఉన్న, తన శ్రేయస్సుకు దోహదపడే దానిని వదిలేయడంలో అసమర్థుడైతే, అతడు పురుషులలో పురుగులాంటివాడు. తన స్వంత వివేకంతో, ఇష్టపడని దానిని సుఖంగా భావిస్తూ, మనస్సును పిల్లవాడిని బలవంతుడైన కుస్తీపట్నిలా సులభంగా జయించవచ్చు. వ్యక్తిగత కృషి, శ్రమతో మనస్సును గుర్రంలా జయించాలి; మనస్సు శత్రువుగా లేకపోతే, బ్రహ్మస్థితిని చేరుతారు. ఇలా, రామా, మనస్సు యొక్క స్వభావాన్ని, దాని మాయలను, దాని నియంత్రణ మార్గాలను తెలుసుకోవాలి. ఈ జ్ఞానం మనస్సును జయించేందుకు, పరమోన్నత స్థితిని పొందేందుకు మార్గదర్శకమవుతుంది.