మనస్సు యొక్క స్వభావాన్ని గురించి వినిపించే ఈ కథలో, మనస్సు లోపల ఎన్నో చిత్తచిత్తాల ఊపిరితో కదులుతూ, బయట ప్రపంచంలో పర్వతాలు, నదులు, ఆకాశం, సముద్రం, నగరాలలో ఆడిపాడుతుంది. మేల్కొన్న సమయంలో, మనస్సు మనకు కావలసిన వస్తువులను అమృతస్వాదంగా అనిపింపజేస్తుంది; అదే మనసుకు ఇష్టంలేని వస్తువులు, నిజంగా అమృతమైనా కూడా, విషంలా అనిపిస్తాయి. ఏ స్థితిలో ఉన్నా, ఆశ్చర్యాన్ని పక్కనపెట్టి, మనస్సు తనకు కావలసిన రూపాన్ని వస్తువుల మధ్య సృష్టించుకుంటుంది. కదలికల్లో అది గాలిలా మారిపోతుంది; ప్రకాశంలో వెలుగుగా, ద్రవాల్లో ద్రవత్వంగా మారుతుంది—ఇది చైతన్యశక్తితో నిండిన మనస్సు. భూమిపై అది గట్టితనంగా, ఖాళీ స్థితిలో శూన్యంగా, ఎక్కడైనా, ఏదైనా ఆకాంక్ష ప్రకారం, మనస్సు తన రూపాన్ని ధరించగలదు. ఈ మనస్సు తెలుపును నల్లగా, నల్లను తెలుపుగా మార్చగలదు; స్థలం, కాలాన్ని లెక్కచేయకుండా, దాని శక్తిని గమనించండి. మనస్సు ఎక్కడికైనా లీనమైతే, నాలుక ఎంత బాగా ఆహారాన్ని నమిలినా, దాని రుచి నిజంగా అనుభవించబడదు. మనస్సుతో చూసినదే కనిపిస్తుంది; మనస్సు లేకుండా చూసినదే కనబడదు—ఎలాగైతే చీకటిలో మనస్సు లేనప్పుడు రూపాలు గ్రహించబడవు. ఇంద్రియాల ద్వారా మనస్సు ఆనందాన్ని పొందుతుంది; కానీ మనస్సు లేకుండా ఇంద్రియాలకు ఆనందం లేదు. ఇంద్రియాలు మనస్సులో నుండే ఉద్భవిస్తాయి; కానీ మనస్సు మాత్రం ఇంద్రియాల వల్ల పుట్టదు. శరీరమూ, మనస్సూ వేర్వేరు అయినా వాటి ఏకత్వాన్ని గ్రహించినవారు, జ్ఞానమూ, జ్ఞేయమూ తెలిసిన మహాత్ములు, పూజార్హులు. పుష్పాలతో అలంకరించబడిన ఒక స్త్రీ, చంచల దృష్టితో ఆడుకుంటూ, చెక్క లేదా గోడలాంటి శరీరానికి ఆకర్షితురాలైనా, మనస్సు ఇతరత్రా లీనమైతే, ఆత్మస్మృతి ఉండదు. అలాగే, మనస్సు ఎక్కడికైనా లీనమైతే, అడవిలో నిరాసక్తుడు తన చేతిని అడవి జంతువు కరిచినా, అది కూడా గమనించడు. తపస్వి యొక్క మనస్సు, తీవ్రమైన బాధను సుఖంగా, సుఖాన్ని బాధగా మార్చగలదు; అది ఎల్లప్పుడూ సులభంగా అనుకూలించగలదు. మనస్సు లీనమైతే, ఎంత శ్రమగా కథ చెప్పినా, అది మధ్యలోనే ఆగిపోతుంది—ఎలాగైతే కొండపైన వడ్డన కత్తిరించినట్లుగా. గృహస్థుడైనా, అతని మనస్సు మోహంలో నిమగ్నమైతే, లోతైన లోయలు, మేఘాలు, గుహల్లో తడిమిపోతున్నట్టు అయోమయ బాధను అనుభవిస్తాడు. కలలో మనస్సు ప్రకాశిస్తే, హృదయములోనే నగరాలు, పర్వతాలు, ఆకాశంలా విస్తరించి వెంటనే ప్రత్యక్షమవుతాయి. కలలో మనస్సు కలతచెందితే, అది తనలోనే పర్వతశ్రేణులు, నగరాలను వరుసగా సృష్టిస్తుంది—ఎలాగైతే కల్లోలితమైన సముద్రం తనలోనే అలలను త్రోగుతుందో. సముద్రంలో నీటిలో నుండి అలలు, కెరటాలు పుట్టినట్లే, శరీరంలో మనస్సు కలలో పర్వతాలు, నగరాధిపత్యాలను సృష్టిస్తుంది. మొక్క నుండి ఆకులు, దుంపలు, పువ్వులు, పండ్లు పుట్టినట్లు, మనస్సు నుండి మేల్కొనడం, కలగొనడం అనే మాయలు ఉద్భవిస్తాయి. బంగారు ఆభరణాలు బంగారుని వదలి వేరుగా లేనట్లే, మేల్కొనడం, కలగొనడం అనే క్రియల మహిమలు కూడా చైతన్యాన్ని వదలి వేరుగా లేవు. నీటిలో ప్రవాహాలు, చినుకులు, నురుగు, అందం కనిపించినట్లే, అన్ని విభిన్నమైన, ఆశ్చర్యకరమైన రూపాలు చైతన్యంనుంచే ఉద్భవిస్తాయి. మనసు చేసే కార్యాలు, మేల్కొనడం, కలగొనడం అనే అనుభూతులుగా, నటుడు పాత్రలు ధరించడంలా, రుచిని అనుసరించి వివిధ పాత్రలను పోషిస్తుంది. లవణుడికి చండాలత్వం కల్పించినట్లు, మనస్సు సృష్టించిన రూపాల వల్లే ఈ లోక అనుభూతి కలుగుతుంది; ఇది కేవలం మానసిక భావన ఫలితమే. ఏ రూపంలో ఏమి కనిపిస్తే, వెంటనే అది ఆ విధంగా ప్రత్యక్షమవుతుంది; మనస్సు భావనల సృష్టి—ఇష్టానుసారం మలచుకోవచ్చు. జీవులలోని మనస్సు, వివిధ నగరాలు, నదులు, పర్వతాల రూపాలను ధరించి, మేల్కొనడం, కలగొనడం అనే మాయను సృష్టిస్తుంది. రూపభ్రమతో, మనస్సు దేవత, రాక్షసుడు, పాము, పర్వతం వంటి స్థితులను కూడా పొందగలదు—లవణుడిలానే. పురుషుడిగా ఉండి స్త్రీగా, తండ్రిగా ఉండి మళ్లీ కుమారుడిగా మారిపోతుంది; నటుడు తన ఇష్టానికి అనుగుణంగా పాత్రలు మార్చుకుంటాడిలా, మనస్సు కూడా మారుతుంది. మనస్సు సంకల్పంతో నశిస్తుంది; అదే సంకల్పం వల్ల మళ్లీ పుడుతుంది; దీర్ఘకాలంగా అలవాటుపడిన మనస్సు, స్థిరరూపం లేకపోయినా, జీవరాశుల స్థితిని పొందుతుంది. మనస్సు తన భావనల వల్ల మాయలో మునిగి, లోతైన వాసనల గాలులతో ఊదిపోతూ, వివిధ గర్భాలలోకి ప్రవేశించి, సుఖం, దుఃఖం, భయం, రక్షణలను అనుభవిస్తుంది. సుఖదుఃఖాలు మనస్సులోనే ఉంటాయి, నువ్వులలో నూనె ఉన్నట్లుగా; స్థలం, కాలాన్ని బట్టి అవి ముద్దుగా లేదా సూక్ష్మంగా మారతాయి. నువ్వులనుండి నూనెను నొక్కి తీస్తే అది స్పష్టంగా బయటపడినట్లే, మనస్సు నిరంతరం ధ్యానం చేస్తే సుఖదుఃఖాలు స్పష్టంగా అనుభూతి చెందుతాయి. ఓ రామా, స్థలం, కాలం అనే పదాలు నిజానికి ఊహ మాత్రమే; ఊహాశక్తి వల్లే స్థలం, కాలం ఉన్నట్టుగా అనిపిస్తుంది. మనస్సు శరీరాన్ని ప్రతిబింబించడంలో, అది ఒదిగి పోతుంది, లేచి వస్తుంది, కదులుతుంది, ఆనందిస్తుంది, ఉల్లాసంగా కదిలిపోతుంది; కాని ఆ ప్రతిబింబం పూర్తయిన తర్వాత, వాస్తవంగా శరీరమేం ఉండదు. మనస్సు ఈ శరీరంలో, తన ఊహతో, తరంగాల్లా, ఉల్లాసాలతో, గల్లంతుగా, తన కల్పనతో, గాడిద తన గోతిలో పరుగెత్తినట్లుగా, పరుగెడుతుంది. అందువల్ల, లోపల చంచలతకు ఆసరా లేకుండా ఉంటే, మనస్సు నియంత్రణలోకి వస్తుంది—ఎలాగైతే పెద్ద ఏనుగు గొర్రెతో బంధించబడినట్లుగా. యుద్ధాయుధంతో స్థిరంగా నిలబడ్డ స్తంభంలా, ఎవరి మనస్సు కదలకుండా ఉంటుందో, వారు నిజమైన వ్యక్తులు; మిగతావారు ప泥ంలో పురుగుల్లా. ఒకసారి చంచలమైన మనస్సు, ఒకచోట స్థిరపడితే, ధ్యానంతో పరమపదాన్ని పొందుతాడు, ఓ పాపరహితుడా. మనస్సు నియంత్రితమైతే, సంసారబ్రాంతి నిశ్చలమవుతుంది—ఎలాగైతే మండర పర్వతం మధనం ఆగిపోయినప్పుడు పాలు సముద్రం ప్రశాంతమవుతుందో. అనుభవాల కోసం కలిగే కోరికల వల్ల మనస్సులో పుట్టే అభివృద్ధులే, సంసారవృక్షపు విషవెల్లుల మూలాలు. నీలకమలంలా చంచలమైన మనస్సు, మోహంలో మునిగిపోయినవారిచేత చుట్టుముట్టబడి, అతి మందమైన, మూర్ఖత్వంలో వేగంగా, మాయలో తేలియాడుతూ, వారి మనస్సులు చీలిపోయి, సంసారచక్రంలో తిప్పబడుతూ, చక్రంలో చిక్కుకున్న తేనెటీగల్లా కిందపడిపోతుంటాయి.