మనస్సు అనేది ఎంతో విశేషమైనది. ఇది కంటిగా మారితే దృష్టిని పొందుతుంది; చెవిగా మారితే శ్రవణాన్ని పొందుతుంది; స్పర్శ ద్వారా స్పర్శశక్తిగా మారుతుంది; మోషణం ద్వారా ఘ్రాణశక్తిని పొందుతుంది. రుచిచూసే సమయంలో ఇది రుచి ఇంద్రియంగా మారుతుంది. ఇలా, మన శరీరంలో జరిగే అన్ని కార్యాల్లో మనస్సే నటుడిలా వివిధ పాత్రలను పోషిస్తూ పనిచేస్తుంది. ఈ మనస్సు ఎన్నో విషయాలను సులభంగా మారుస్తుంది—భారం తగ్గించగలదు, కాలాన్ని పొడిగించగలదు, ఉన్నదాన్ని లేనిదిగా, లేనిదాన్ని ఉన్నదిగా చేయగలదు. మధురాన్ని కటువుగా, శత్రువును మిత్రునిగా మారుస్తుంది. మనస్సు చేసే కార్యాల ద్వారా కలిగే అనుభూతినే మనం నిజంగా గ్రహిస్తాము. మనస్సు యొక్క స్వభావమే మనం అనుభవించే సత్యంగా మారుతుంది. హరిశ్చంద్రుడు ఒక రాత్రి కలలో మునిగిపోయినప్పుడు, ఆ రాత్రి అతనికి పదహారు సంవత్సరాలుగా అనిపించింది. అలాగే, ఇంద్రద్యుమ్నుడు బ్రహ్మ నగరంలో ఉండగా, ఒక యుగం క్షణంగా అనిపించింది. మనస్సు ఆనందంగా ఉన్నప్పుడు, రౌరవ నరకం కూడా సుఖంగా అనిపిస్తుంది; బంధనమే రాచరికంగా అనిపించవచ్చు. మనస్సును జయించినవాడికి, అన్ని ఇంద్రియాలు కూడా జయించబడతాయి. ఇది ముత్యాల హారం తాడును కాల్చినప్పుడు విడిపోవడంలాంటిది. మనస్సు యొక్క సాక్షిగా ఉండే చైతన్యశక్తి ఎల్లప్పుడూ సూత్రధారుడిలా, మారని స్వరూపంతో, అంతటా వ్యాపించి ఉంటుంది. రాముని స్వరూపం వంటి ఆత్మతత్వం అన్ని స్థితులను అనుసరిస్తూ, జ్ఞానవిషయాల ద్వారా విడిపోకుండా, మౌనంగా, నిశ్చలంగా ఉంటుంది. అంతర్గతంగా మనస్సు విచిత్రమైన ఆలోచనలతో కదిలిపోతూ, బాహ్యంగా పర్వతాలు, నదులు, ఆకాశం, సముద్రాలు, నగరాల్లో విహరిస్తుంది. జాగ్రత్తగా ఉన్నప్పుడు, మనస్సు కావలసిన వస్తువును అమృతంగా అనిపింపజేస్తుంది; ఇష్టంలేని వస్తువును విషంలా భావింపజేస్తుంది—even అది నిజంగా అమృతమైనా కూడా. అన్ని స్థితుల అద్భుతాన్ని పక్కనపెట్టి, మనస్సు కావలసిన రూపాన్ని వస్తువుల్లో సృష్టిస్తుంది. చలనం ఉన్నప్పుడు వాయువులా, ప్రకాశంలో వెలుగులా, ద్రవాల్లో ద్రవత్వంగా మారుతుంది—ఇది చైతన్యశక్తితో నిండిన మనస్సు. భూమిపై గట్టిగా, శూన్యస్థితిలో ఖాళీగా, ఎక్కడైనా మనస్సు తన కోరికనుబట్టి రూపాన్ని స్వీకరిస్తుంది. ఈ మనస్సు తెలుపును నలుపుగా, నలుపును తెలుపుగా మార్చగలదు; స్థలం, కాలాన్ని పట్టించుకోదు—దాని శక్తిని గమనించండి. మనస్సు ఎక్కడైనా లీనమైతే, నాలుక పూర్తిగా ఆహారాన్ని నమిలినా, దాని రుచి వాస్తవంగా అనుభవించబడదు. మనస్సు చూసినదే నిజంగా కనిపిస్తుంది; అది చూడనిదే, మనస్సు లేకుండా, చీకటిలో రూపాన్ని కనుగొనలేము. ఇంద్రియాల ద్వారా మనస్సు ఆనందిస్తుంది; కానీ మనస్సు లేకుండా ఇంద్రియాలకు ఆనందం లేదు. ఇంద్రియాలు మనస్సునుంచే ఉద్భవిస్తాయి; కానీ మనస్సు మాత్రం వాటినుంచి ఉద్భవించదు. ఈ మనస్సు, శరీరం ఎంత భిన్నమైనదైనా, అవి ఏకత్వాన్ని గ్రహించినవారు—జ్ఞాత, జ్ఞేయాన్ని తెలిసిన మహాత్ములు—వారు పూజించబడతారు. పుష్పాలతో అలంకరించబడిన ఒక స్త్రీ, కళ్లతో చలాకిగా ఉండి, చెక్క లేదా గోడలాంటి శరీరంతో ఉన్నా, మనస్సు ఎక్కడో లీనమై ఉంటే, ఆమె మనస్సు అక్కడే ఉంటుంది. మనస్సు ఎక్కడైనా లీనమైతే, అడవిలో ఉన్న విరక్తుడు తన చేతిని అడవి జంతువు కరిచినా దాన్ని గమనించడు. ముని మనస్సు దుర్భరమైన బాధను సుఖంగా, సుఖాన్ని బాధగా మార్చగలదు—ఇది అతని సులభమైన నైపుణ్యం. మనస్సు లీనమైతే, ఎంత కష్టపడి కథ చెప్పినా, అది మధ్యలోనే ఆగిపోతుంది—అది గొడ్డలితో తీగను కోసినట్టు. గృహస్థుడు కూడా, మనస్సు మోహంలో చిక్కుకుని ఉంటే, లోతైన లోతులు, మేఘాలు, లోయల్లో మునిగినట్టుగా అయోమయ బాధను అనుభవిస్తాడు. కలలో మనస్సు ప్రకాశిస్తే, హృదయంలోనే నగరాలు, పర్వతాలు ఆకాశంలా విస్తరించి కనిపిస్తాయి. కలలో మనస్సు కలవరపడితే, అది తనలోనే పర్వత శ్రేణులు, నగరాలను సృష్టిస్తుంది—ఇది కల్లోలిత సముద్రం తనపై తరంగాలను ఎత్తినట్లే. సముద్రంలో నీటిలోంచి తరంగాలు, అలలు ఎలా ఉద్భవిస్తాయో, అలాగే మన శరీరంలో మనస్సు కలలో పర్వతాలను, నగరాధిపత్యాలను సృష్టిస్తుంది. మొక్కలోంచి చిగురు, లతలు, పువ్వులు, పండ్లు ఎలా పుట్టుకొస్తాయో, అలానే మనస్సునుంచి మాయా కలలు, జాగ్రత్తల రూపాలు ఉద్భవిస్తాయి. బంగారు ఆభరణాలు బంగారుతో విడిపోని విధంగా, జాగ్రత్త, కలల కార్యాల మహిమలు కూడా చైతన్యంతో విడిపోవు. నీటిలో ప్రవాహాలు, బొట్లు, నురుగు, అందం ఎలా కనిపిస్తాయో, అలాగే అన్ని విచిత్రమైన రూపాలు చైతన్యంనుంచి ఉద్భవిస్తాయి. మనసు చేసే కార్యాలు, జాగ్రత్త, కల అనుభవాలుగా, నటుడు వివిధ పాత్రలను పోషించేలా, వివిధ రూపాలుగా మారతాయి. లవణుడికి చండాల స్థితి ఎలా భ్రమ ద్వారా కలిగిందో, అలాగే ఈ ప్రపంచం కూడా మనస్సు సృష్టించిన మాయ మాత్రమే. ఏదైనా రూపాన్ని మనస్సు ఎలా ఊహిస్తే, అది అలా అక్షణమే ప్రదర్శించబడుతుంది—మనస్సు సంకల్పమే సృష్టి. మనస్సు శరీరాల్లో నగరాలు, నదులు, పర్వతాల రూపాలు ధరించి, జాగ్రత్త, కలల మాయను సృష్టిస్తుంది. మనస్సు భావన శక్తితో దేవత, రాక్షసుడు, పాము, పర్వతం వంటి స్థితులను పొందుతుంది—లవణుడు అనుభవించినట్టే. పురుషునిగా ఉండి, స్త్రీగా మారుతుంది; తండ్రిగా ఉండి, మళ్లీ కుమారుడిగా మారుతుంది; నటుడు తన సంకల్పంతో పాత్రలు మార్చుకున్నట్టే. సంకల్పంతో మనస్సు నశిస్తుంది; అదే సంకల్పంతో తిరిగి ఉద్భవిస్తుంది. దీర్ఘకాలంగా అలవాటు పడిన మనస్సు, స్థిరరూపం లేకుండా, జీవరాశుల స్థితిని పొందుతుంది. మనస్సు తన భావనల వల్ల మాయలో చిక్కుకుని, లోతైన వాసనల వాయువుల ద్వారా, వివిధ గర్భాలలోకి ప్రవేశించి, సుఖం, దుఃఖం, భయం, రక్షణను అనుభవిస్తుంది.