రాఘవా, ఈ లోకంలో నిజంగా చైతన్యమయమైనదీ, జడమైనదీ ఏదీ లేదు; సమస్త జీవులు పూర్తిగా లయమవుతాయి. మనస్సు అనేక స్థితులు, కర్మల ద్వారా ఎన్నో పేర్లు పొందుతుంది; అది ఒకటిగా ఉండి, కాలం ఋతువుల ద్వారా విభిన్నతను పొందినట్లుగా, అనేక రూపాల్లో ప్రవర్తిస్తుంది. మనస్సు లేని వారికి, శరీరాన్ని కలవరపరిచే అహంకారము మరియు ఇంద్రియ కర్మలు ఉంటే, జీవాదులు వంటి ఇతర tattvaలు ఉండవచ్చు. తarka శాస్త్రాల్లో మనస్సు గురించి ఎన్నో విభిన్న అభిప్రాయాలు ఉన్నాయి; కొందరు వాటిని సమర్థిస్తారు, మరికొందరు తిరస్కరిస్తారు. రామా, ఈ శక్తులు పరస్పరంగా విరుద్ధంగా ఉండవు, ఒకదానిపై మరొకటి అధికంగా ఉండదు; ఎందుకంటే సమస్త శక్తులు ఆ పరబ్రహ్మలోనే ఉంటాయి. స్వచ్ఛమైన చైతన్యంలో చిన్న జడశక్తి వెలుగు చూస్తే, విభిన్నత ప్రబలుతుంది. జాలరాలా తంతువు వెలువడినట్లుగా, జడము చైతన్యమునుండి ఉద్భవిస్తుంది; అలాగే, శాశ్వతమైన పరబ్రహ్మనుండి ప్రకృతి జనిస్తుంది. అజ్ఞాన ప్రభావంతో అనేక భావనలు, అభిప్రాయాలు ఏర్పడ్డాయి; అందుకే మనస్సు, దాని వికారాలు అనే పదాలు వివిధ వాదనల్లో భిన్నార్థాలు పొందాయి. ఈ అపవిత్ర చైతన్యం మొదట ఉద్భవించినప్పుడు, దానిని జీవ, మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారము వంటి పేర్లతో పిలుస్తారు; లోకంలో వీటిని విభిన్న పేర్లతో అంగీకరించబడుతుంది. బ్రహ్మన్, ఈ సృష్టి అంతా మనస్సు యొక్క ప్రకటనగా చెప్పబడుతుంది; శాస్త్రార్థ ప్రకారం, మనస్సే కర్మ. తన స్వభావంలో స్థిరమైన మనస్సు, శరీరాన్ని ప్రకాశించే వర్ణాన్ని ధరిస్తుంది, సూర్యుని తీవ్రత వేడి ప్రకాశాన్ని సృష్టించినట్లుగా. బ్రహ్మన్, ఈ లోకంలో మనస్సే అనేక రూపాలు దాల్చుతుంది—ఒకప్పుడు మనుష్యుడిగా, మరొకప్పుడు దేవతగా, మరొకసారి రాక్షసుడిగా, యక్షుడిగా, గంధర్వుడిగా, కిన్నరగా రూపాంతరం చెందుతుంది. అడవులు, పర్వతాలు, నగరాలు, పట్టణాలు—ఇవి అన్నీ మనస్సు అనేక రూపాల్లో విస్తరించడమే. అందువల్ల, శరీరాల సమూహం గడ్డి, మట్టి, దూది లాంటిది; మనం పరిశీలించవలసింది మనస్సే. ఈ లోకంలోని అంతులేని విభిన్నత, మనస్సు యొక్క లీలా; దానిని మించినది పరాత్మ మాత్రమే. ఆత్మ అన్ని స్థితులకు అతీతంగా, సమస్తాన్ని వ్యాపించి, ఆధారంగా ఉంటుంది; దాని అనుగ్రహంతో మనస్సు లోకంలో పరుగెత్తుతుంది. కర్మలకు కారణం, శరీరాల్లో కర్త మనస్సే; అది జన్మిస్తుంది, మరణిస్తుంది—ఈ లక్షణాలు ఆత్మకు వర్తించవు. అలాంటి విచారణ ద్వారా మనస్సు లయమవుతుంది; మనస్సు లయమైతే, పరమ శ్రేయస్సు సిద్ధిస్తుంది. మనస్సు నశించిపోతే, దుష్ప్రవృత్తుల వల్ల కర్మ కలవరించకపోతే, జీవుడు ముక్తుడవుతాడు, పునర్జన్మ పొందడు. మానవుల్లో మూడు రకాల జన్మలు ఉంటాయని మీరు చెప్పారు; వాటి మూలకారణం మనస్సే—అది సత్త్వ-అసత్త్వ స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటుంది. శుద్ధ చైతన్యంగా, అపవిత్రం లేని ఆ మనస్సు ఎలా ఉద్భవించింది, విస్తరించింది, అనేక లోకాలను సృష్టించింది? మూడు రకాల ఆకాశాలు ఉన్నాయి: మనస్సు ఆకాశం, చైతన్య ఆకాశం, భూతాకాశం. ఇవన్నీ సమానంగా, అన్ని చోట్ల స్థాపితమై ఉన్నాయి; శుద్ధ చైతన్య శక్తితో అవి ఏకత్వాన్ని పొందుతాయి. బయట, లోపల ఉండే, జ్ఞాత, సత్త్వాన్ని వెలుగుపరచే, సమస్త జీవులను వ్యాపించేది—దాన్ని చైతన్య ఆకాశంగా పిలుస్తారు. సమస్త జీవులకు హితమైన, సృష్టికర్త, కాల, భావ విభాగాలతో కూడినదాన్ని మనస్సు ఆకాశం అంటారు. పది దిక్కులలో విస్తరించి, భూతాల సారాన్ని కలిగి, వాయు, నీరు మొదలైన వాటికి ఆధారంగా ఉండేది భూతాకాశం. మనస్సు ఆకాశం, భూతాకాశం రెండూ చైతన్య ఆకాశ ప్రభావంలో ఉద్భవిస్తాయి; చైతన్యం అన్నింటికి కారణం, దినం అన్నింటి కర్మలకు కారణమైనట్లుగా. "నేను జడమా? నేను జడము కాదా?" అని సందేహించే మనస్సు అపవిత్రమైనది; ఇదే మనస్సు ఆకాశం, భూతాల ఉద్భవానికి కారణం. మూడు రకాల ఆకాశం భావన, లోపల జ్ఞానం లేని వారికి బోధన కోసం ఊహించబడింది; జ్ఞానులకు కాదు. పరబ్రహ్మే సమస్తమూ, అంతా వ్యాపించి, శాశ్వతంగా, స్వచ్ఛంగా, విభాగాలు లేని, ఏకంగా ఉంటుంది. ద్వైత-అద్వైత భావనలతో కూడిన ఉపదేశం, అజ్ఞానులకు మాత్రమే, జ్ఞానులకు కాదు. రామా, జ్ఞానం లేని వరకు, మూడు రకాల ఆకాశాన్ని నేను బోధన కోసం వివరించాను. ఆకాశం, మనస్సు ఆకాశం మొదలైనవి అపవిత్ర చైతన్యంల నుండి ఉద్భవిస్తాయి; ఎండలో మిరాజ్ ఏర్పడినట్లుగా. అపవిత్ర మనస్సుగా మారిన చైతన్యం, మాయా లోకాలను సృష్టిస్తుంది—మాంత్రికుడి మాయా లీలా లాంటిది. అపవిత్రమైన చైతన్యానికి చెందిన మనస్సు స్థితి, అజ్ఞానులకు కనిపిస్తుంది; పుట్టులో వెండి కనిపించినట్లుగా. బంధనానికి కారణం అజ్ఞానం, విముక్తికి కారణం జ్ఞానం. పాపరహితుడా, ఎక్కడ, ఎలా, ఏ రూపంలో మనస్సు ఉద్భవించినా, అది ఎప్పుడూ తన విముక్తి కోసం ప్రయత్నిస్తుంది. ఒక విస్తారమైన, ఖాళీ, ప్రశాంతమైన, భయంకరమైన అడవి ఉంది; అక్కడ ఆకాశంలో చిన్న మూల కూడా కనిపించదు. ఆ అడవిలో, వెయ్యి చేతులు, వెయ్యి కళ్లున్న ఒక వ్యక్తి ఉన్నాడు; అతని మనస్సు చాలా కలవరపడి, భయంకరంగా, విస్తృతంగా ఉంది. వెయ్యి చేతులతో, ఎన్నో ముష్టులు పట్టుకుని, తననే తానే కొట్టి, తానే తాను తప్పించుకుంటాడు. ఈ విధంగా, మనస్సు, చైతన్యం, ఆత్మ, బంధన-ముక్తి విషయాలను మహర్షులు రామునికి బోధించారు.