ఓ రాఘవా! ఒక మనిషి స్నానం చేయడం, దానం చేయడం, స్వీకరించడం, భోజనం చేయడం వంటి వివిధ చర్యలు చేస్తూ, ఎన్నో విధాలుగా కార్యసాధకుడిగా మారుతాడు కదా? అలాగే మనస్సు కూడా అనేక రూపాల్లో, అనేక విధాలుగా ప్రవర్తిస్తుంది. మనస్సు చేసే పనుల వల్లే, దానికి "జీవుని వాసనలు", "కర్మలు", "చర్యల పేర్లు" వంటి అనేక పేర్లు వస్తాయి. ఇది మొత్తం అనుభవం మనస్సే. మనస్సు లేనివాడు ఈ లోకంలో చూసినా, నిజంగా చూడడు. శుభమైనదైనా, అశుభమైనదైనా విని, తట్టి, చూసి, వాసన పూసి, రుచి చూసినప్పుడు, మనస్సు ఉన్నవాడు లోపల ఆనందాన్ని లేదా దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తాడు. మనస్సే వస్తువులకు కారణం—ఎలా వెలుతురు రూపాలను కనిపెడుతుందో, అలాగే. మనస్సు బంధించబడితే, మనిషి బంధించబడ్డవాడే; మనస్సు విముక్తమైతే, అతను విముక్తుడే. "మాంద్యమైన" మనస్సు మాంద్యులకే అనుకూలం. ఎవరి చైతన్యం మాంద్యంగా ఉంటుందో, వారి మనస్సు కూడా అలానే ఉంటుంది. ఈ మనస్సు, ఇది నిత్యమే కాదు, జడమూ కాదు. దీని నుంచే ఈ లోకమంతా, అనేక సుఖ-దుఃఖాలతో కూడిన సృష్టి ఉద్భవించింది. మనస్సు ఒకే రూపంలో ఉండిపోతే, సంసారం కరిగిపోతుంది. కలవరానికి మూలం కలుషితత్వం; కలవరమే ఈ ప్రపంచాన్ని కనిపించేటట్లు చేస్తుంది. జడమైనది సంసారానికి కారణం కాదు; అలాగే, జడం కానిది కూడా సంసారానికి మూలం కాదు. మనస్సే వస్తువులకు కారణం—ఎలా వెలుతురు రూపాన్ని వెల్లడించునో, అలాగే. చైతన్యం లేకపోతే, ఈ లోకమంతా అచేతనంగా ఉండేది. కాబట్టి, ఓ రాఘవా, ఈ లోకంలో ఏదీ నిజంగా చైతన్యమూ కాదు, జడమూ కాదు; సమస్త జీవులు చివరికి కరిగిపోతాయి. వివిధ స్థితులు, చర్యల ద్వారా, మనస్సు ఎన్నో పేర్లు పొందుతుంది. అది ఏకరూపంగా ఉన్నా, కాలం ఋతువుల ద్వారా ఎలా విభిన్నంగా కనిపించునో, అలాగే అనేక రూపాల్లో విస్తరించిపోతుంది. "మనస్సు లేని" వారికి, అహంకారమూ, ఇంద్రియచర్యలూ శరీరాన్ని కలవరపెడతాయంటే, మరికొన్ని భిన్నమైన "జీవాత్మలు" ఉండవచ్చునేమో. కాని, మనస్సు యొక్క విభాగాల గురించి తర్కవాదులు వాదించేవారు—కొంతమంది ఒప్పుకుంటారు, మరికొందరు తిరస్కరిస్తారు. ఓ రామా, ఈ శక్తులు పరస్పరం వ్యతిరేకించవు, ఒకదానికొకటి మించవు కూడా. ఎందుకంటే, అన్ని శక్తులూ ఆ పరమేశ్వరునిలోనే ఉన్నాయి, ఆయన సర్వవ్యాపిగా ఉన్నాడు. ఆ శుద్ధచైతన్యంలో కాస్తైనా జడశక్తి కలిసినప్పుడు, వైవిధ్యం కలుగుతుంది. ఎలా సుడులు తానే తాను ఉత్పత్తి చేసుకుంటుందో, అలాగే జడం చైతన్యంనుండి ఉద్భవిస్తుంది. నిత్యజాగృతమైన పరబ్రహ్మనుంచి ప్రకృతి ఉద్భవిస్తుంది. అజ్ఞానబలంతో, అనేక భ్రమలు, అభిప్రాయాలు ఏర్పడ్డాయి. అందుకే, "మనస్సు" అనే పదానికి, దాని పరిణామాలకు వాదనకారుల్లో విభిన్న అర్థాలు ఉన్నాయి. ఈ అపవిత్రమైన చైతన్యం మొదట ఉద్భవించినప్పుడు, దాన్ని "జీవుడు", "మనస్సు", "బుద్ధి", "అహంకారం" అని పిలుస్తారు. లోకంలో ఇవే పేర్లతో ప్రసిద్ధి; దీనిపై ఎవరికీ విభేదం లేదు. ఓ బ్రహ్మన్! ఈ సర్వప్రపంచం మనస్సు ప్రదర్శన మాత్రమే అని చెప్పబడింది. శాస్త్రార్థం ప్రకారం, మనస్సే కార్యం. తన స్వరూపంలో స్థిరంగా ఉన్న మనస్సు ద్వారానే, ఈ శరీరాన్ని వెలుగుగా కప్పుకున్నట్లు అవుతుంది—ఎలా సూర్యుని తాపం తేజస్సుతో కనిపించునో, అలాగే. ఈ లోకంలో, మనస్సే ఎన్నో రూపాలు ధరించుతుంది—కొందిసార్లు మానవుడిగా, మరికొన్నిసార్లు దేవతగా ప్రబలుతుంది. మరికొన్ని సందర్భాల్లో రాక్షసుడిగా, యక్షుడిగా, గంధర్వుడిగా, కిన్నరుడిగా కూడా అవతరిస్తుంది. అడవులు, పర్వతాలు, నగరాలు, గ్రామాలు—ఇలాంటి అనేక రూపాల్లో విస్తరించేది మనస్సే అని నేను భావిస్తున్నాను. అందుకే, ఈ సమస్త శరీర సమూహం గడ్డి, దుంప, ధూళిలాంటిదే. దీని గురించి ఆలోచించడం ఎంతవరకు అవసరం? మనం పరిశీలించవలసింది మనస్సే. కాబట్టి, ఈ అనంత వైవిధ్యంతో నిండిన ప్రపంచం అన్నీ మనస్సు లీలే. దాని వెలుపలి పరమాత్మ మాత్రమే మిగిలిపోతాడు. ఆ పరమాత్మ అన్ని స్థితులకు అతీతుడు, సర్వవ్యాపి, సమస్తానికి ఆధారంగా ఉన్నాడు. ఆయన అనుగ్రహంతో మనస్సు లోకంలో పరుగెడుతుంది, చురుకుగా ఉంటుంది. అందుకే, మనస్సే శరీరాల్లో కార్యసాధకుడు, కర్త. జననం, మరణం మనస్సుకే వర్తించును; ఇవి ఆత్మకు చెందిన లక్షణాలు కావు. ఇలాంటి విచారణతో మనస్సు క్రమంగా కరిగిపోతుంది. మనస్సు కరిగిపోతే, పరమశ్రేయస్సు కలుగుతుంది. "మనస్సు" అనే భావన పూర్తిగా నశించిపోయి, దుష్టవాసనల వల్ల కర్మ కలవరించకుండా పోతే, ఆ జీవుడు ముక్తుడవుతాడు; ఇక జన్మించడు. ఓ మహోన్నతుడా! మీరు మానవులలో మూడు రకాల జన్మల గురించి చెప్పారు. వాటికి మూలకారణం మనస్సే—ఇది సత్తా, అసత్తా రెండింటి స్వరూపం కలిగి ఉంటుంది. ఆ శుద్ధచైతన్యమయమైన, మలినరహితమైన మనస్సు ఎలా ఉద్భవించి, విస్తరించి, ఈ విశ్వాన్ని సృష్టించిందో చెప్పండి. ఇక్కడ మూడు రకాల "ఆకాశాలు" ఉన్నాయి—మనస్సు యొక్క ఆకాశం, చైతన్య ఆకాశం, భౌతిక ఆకాశం. ఇవన్నీ సమస్త జీవులకు సామాన్యంగా, ఎక్కడికక్కడ స్థాపించబడ్డవి. శుద్ధచైతన్య బలంతో ఇవి ఏకత్వాన్ని పొందుతాయి. అంతర్గతంగా, బాహ్యంగా, జ్ఞాతగా, సర్వభూతాలను వ్యాప్తి చేసి, భూతజ్ఞానాన్ని వెలిగించేది—దాన్ని "చైతన్య ఆకాశం" అంటారు. సమస్త భూతాలకు హితకరమైనది, సృష్టికర్తగా, కాలమూ, భావనల విభాగాలుగా విస్తరించేది—దాన్ని "మనస్సు ఆకాశం" అంటారు. దశదిశలా విస్తరించి, భూతసారంగా, వాయువు, జలాది ఆధారంగా ఉన్నది—దాన్ని "భౌతిక ఆకాశం" అంటారు. మనస్సు ఆకాశం, భౌతిక ఆకాశం రెండూ చైతన్య ఆకాశ ప్రభావంలోనే ఉద్భవిస్తాయి. చైతన్యమే సమస్త ఫలితాలకు మూలం—ఎలా పగలు అన్నీ కార్యాలకు కారణమో, అలాగే. "నేను జడమా? నేను చైతన్యమా?" అని సందేహించే మనస్సు అపవిత్రమైనది. ఇదే మనస్సు ఆకాశం, ఇతర భూతాలను కలిగిస్తుంది. మూడు రకాల ఆకాశాల భావన, లోపలి ఆత్మను గ్రహించని వారికి ఉపదేశార్థంగా మాత్రమే ఊహించబడింది; ఆత్మజ్ఞులకోసం కాదు.