ఓ రామా, జ్ఞానులు ఈ మనస్సును కల్మషమైనదిగా, వాస్తవత నుండి విరిగిపోయినదిగా, అనేక కల్పనల సమాహారంగా, ఎప్పటికప్పుడు మారే స్థితుల సముదాయంగా వర్ణిస్తారు. ఇది నిజంగా ఏమిటో, జడమా, చైతన్యమా అని నేను అంతర్గతంగా స్పష్టమైన నిర్ణయానికి రాలేకపోతున్నాను. మనస్సు పూర్తిగా జడమూ కాదు, పూర్తిగా చైతన్యమూ కాదు; అది మసకబారిన, పూర్తిగా స్పష్టత లేని గ్రహణమే మనస్సు అని చెబుతారు. ఈ మసకబారిన రూపం, ఉన్నదీ కానిదీ మధ్యలో కనపడే రూపం, ఈ జగత్తుకు కారణం; ఇదే మనస్సు అని పిలవబడుతుంది. స్థిరమైన రూపం లేకుండా, ఏకరూపత లేకుండా, అనిశ్చితంగా ఉండే స్థితిని మనస్సు అంటారు; ఇదినుండే ఈ ప్రపంచం ఉద్భవించింది. జడత, చైతన్యం మధ్య ఊగిసలాడే, స్వభావంగా మసకబారిన కల్పనను మనస్సు అంటారు. వివిధ మలినతలు, భేదాలు కలిగిన అపవిత్రమైన చైతన్య ప్రవాహమే మనస్సు; అది పూర్తిగా జడమూ, పూర్తిగా చైతన్యమూ కాదు. దీనికి అనేక పేర్లు ఉన్నాయి—అహంకారం, మనస్సు, బుద్ధి, జీవాత్మ మొదలైనవి. ఒక నటుడు వేషాలు మార్చుకుంటూ, వివిధ పాత్రలు ధరించడంలా, మనస్సు కూడా అనేక చర్యలలో వివిధ పేర్లు పొందుతుంది. ఒక వ్యక్తి తన పాత్రను బట్టి వివిధ పదవులను పొందినట్లే, మనస్సు కూడా తన కర్మలను బట్టి వేర్వేరు పేర్లను పొందుతుంది. ఓ రాఘవా, మనస్సుకు నేను చెప్పిన పేర్లు ఇతరులు వందలాది కల్పిత భేదాలతో వేరేలా వివరించారు. ప్రతి ఒక్కరూ తమకు నచ్చిన తర్కాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని, మనస్సు, బుద్ధి, ఇంద్రియాలు మొదలైన వాటికి అనేక పేర్లు, వివరణలు సృష్టించారు. ఎవరికైతే మనస్సు జడంగా అనిపిస్తుందో, మరికొందరికి అది ప్రాణవంతంగా అనిపిస్తుంది; అహంకారం, బుద్ధి కూడా వేర్వేరు తత్వవేత్తలు వేర్వేరు విధంగా నిర్వచించారు. ఓ రఘుకులోత్సవా, అహంకారం, మనస్సు, బుద్ధి అన్నీ తత్వంలో ఏకమై ఉన్నా, ఇతరులు అవి వేర్వేరు సృష్టిగా ఊహిస్తారు. నయ్యాయికులు, సాంఖ్యులు, చార్వాకులు వీటిని వేరేలా ఊహించగా, జైమినీయులు, అర్హతులు, బౌద్ధులు, వైశేషికులు, పాంచరాత్రాదులు కూడా వేర్వేరు అభిప్రాయాలు కలిగి ఉన్నారు. అయినా, వీరందరూ చివరికి పరమాత్మ స్వరూపానికే చేరతారు; ఎలా అంటే, వేర్వేరు ప్రాంతాలనుండి, వేర్వేరు కాలాల్లో ప్రయాణం చేసినవారు ఒకే పట్టణానికి చేరినట్లుగా. పరమార్థ జ్ఞానం లేని కారణంగా, తప్పు గ్రహణం వల్ల, ప్రతి ఒక్కరూ తమ తర్కాన్ని నమ్మి వాదిస్తారు. వాదులు తమ మార్గాన్ని గొప్పగా చెప్పుకుంటూ, తాము వచ్చిన ప్రాంతాన్ని, కాలాన్ని బట్టి తమదే సత్యమని భావిస్తారు. ఇలా వారు చెప్పే సిద్ధాంతాలు మనస్సు కల్పితమైన అసత్యాలు; ప్రతి ఒక్కరి భావన వేరు, స్వభావం వేరు. ఒక వ్యక్తి స్నానం చేయడం, దానం చేయడం, స్వీకరించడం, భోజనం చేయడం ద్వారా వేర్వేరు పాత్రలను పొందినట్లే, మనస్సు కూడా వివిధ కార్యాల ద్వారా వేర్వేరు రూపాలను పొందుతుంది. మనస్సు చేసే అనేక కార్యాల వల్ల, దానికి జీవన స్వభావాలు, కర్మలు, వాటి పేర్లుగా వేర్వేరు పేర్లు వస్తాయి. ఈ అనుభవమంతా మనస్సే; మనస్సు లేని వాడికి చూస్తూ ఉన్నా, ఈ లోకంలో నిజంగా చూడలేడు. వినడం, తాకడం, చూడడం, వాసన, రుచి వంటి శుభాశుభాలను అనుభవించినప్పుడు, మనస్సు ఉన్నవాడికి అంతర్గతంగా ఆనందం లేదా దుఃఖం కలుగుతుంది. మనస్సే వస్తువులకు కారణం; వెలుగు రూపాలకు ఎలా కారణమో, అలాగే. మనస్సు బద్ధమైన వాడే బద్ధుడు, మనస్సు విముక్తమైన వాడే ముక్తుడు. దుఃఖ స్వభావం ఉన్నవాడికి, దుఃఖమనస్సే ఉత్తమం; చైతన్యం మసకబారిన వాడికి, మనస్సు కూడా మసకబారినదే. ఈ మనస్సు neither చైతన్య nor జడ; దీనినుండే అనేక రకాల సుఖ, దుఃఖాలతో కూడిన జగత్తు పుట్టింది. మనస్సు ఏకరూపంగా ఉన్నప్పుడు సంసారం లయమవుతుంది; మసకబారినప్పుడు మాయ కలుగుతుంది, అందువల్ల జగత్తు కనపడుతుంది. మనస్సు జడమైతే సంసారానికి కారణం కాదు; అలాగే, కఠినమైన శిలను పోలిన జడమూ సంసారానికి కారణం కాదు. మనస్సే వస్తువులకు కారణం; వెలుగు రూపాలను చూపించడంలా. చైతన్యం లేనివాడికి ఈ లోకం ఏమిటి? ఏదీ కాదు. కాబట్టి, ఓ రాఘవా, ఈ లోకంలో ఏదీ నిజంగా చైతన్యమూ కాదు, జడమూ కాదు; సమస్త భూతములు అంతా లయమైపోతాయి. మనస్సు అనేక స్థితులు, కార్యాల ద్వారా అనేక పేర్లు పొందుతుంది; కాలం ఋతువుల ద్వారా ఎలా వేర్వేరు రూపాలు పొందుతుందో, అలాగే మనస్సు కూడా ఏకమై ఉండి, అనేకత్వాన్ని పొందుతుంది. మనస్సు లేని వారికి, అహంకారం, ఇంద్రియాల క్రియలు శరీరాన్ని కలవరపెడతాయని అంటారు; అలా అయితే, జీవుడు వంటి వేరే తత్త్వాలు ఉండాలనే సంగతీ వస్తుంది. కానీ, మనస్సులోని భేదాలను వేర్వేరు తత్త్వవేత్తలు వాదిస్తారు; కొందరు అంగీకరిస్తారు, మరికొందరు ఖండిస్తారు. ఓ రామా, ఈ శక్తులు పరస్పరం వ్యతిరేకించవు, ఏదీ మరొకదానిని మించదు; ఎందుకంటే, ఈ శక్తులన్నీ ఆ పరిపూర్ణమైన దైవంలోనే ఉన్నాయి. ఆ శుద్ధ చైతన్యంలో కొంత జడశక్తి కలిగినప్పుడు, వైవిధ్యం ప్రబలుతుంది. పాము తంతిని ఎలా సృష్టించాలో, చైతన్యమునుండి జడత ఉద్భవిస్తుంది; అలాగే, పరమ బ్రహ్మనుండి ప్రకృతి ఉద్భవిస్తుంది. అజ్ఞాన ప్రభావంతో అనేక భావనలు ఏర్పడ్డాయి; అందువల్ల మనస్సు, దాని పరిణామాలకు వేర్వేరు అర్థాలు, వాదులకు వేర్వేరు నిర్వచనాలు వచ్చాయి. ఈ అపవిత్రమైన చైతన్యం మొదటగా పుట్టినప్పుడు, దీనికి జీవుడు, మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం వంటి పేర్లు వస్తాయి; లోకంలో ఇవే పేర్లతో పిలవబడతాయి, దీనిలో ఎటువంటి సందేహం లేదు. ఓ బ్రహ్మన్, ఈ సర్వ ప్రపంచ ప్రదర్శన మనస్సుదేనని చెప్పబడింది; ఎందుకంటే, శాస్త్రార్థం ప్రకారం మనస్సే కర్మ.