ఓ రాఘవ, ఈ జగత్తులో స్వచ్ఛమైన స్వరూపమైన ఆత్మ తత్వం ఉంది. కానీ, రెండో దృష్టి కలిగినట్టు కనిపిస్తుంది. జన్మించని, లేనిది ఉన్నట్టుగా కనిపించడం వల్ల దానిని ‘అజ్ఞానం’ అంటారు. ఈ అజ్ఞానం ఆత్మను మరచిపోయేలా చేసి, దాని స్వరూపాన్ని నాశనం చేయడానికి మెరుపులా వెలుగుతుంది. అబద్ధపు కల్పనల వలయాన్ని అల్లుతూ, ఆ మలినతను మనస్సులో ఊహించుకుంటారు. శ్రవణం, సృష్టి, దర్శనం, అనుభవం, ఘ్రాణం, అభిప్రాయం వంటి క్రియల ద్వారా ఇది ఇంద్రియాలను ఆనందపరుస్తుంది. అందుకే దీనిని ‘ఇంద్రియము’ అని పిలుస్తారు. కనబడే వస్తువులన్నిటికీ, అవ్యక్తమైన పరమాత్మలో, ప్రపంచంలోని వాటి స్వభావాన్ని ‘ప్రకృతి’గా అంటారు. ఏదైతే జివాన్ని అస్తిత్వం నుండి అనస్తిత్వానికి, అనస్తిత్వం నుండి అస్తిత్వానికి త్వరగా నడిపిస్తూ, వాస్తవ-అవాస్తవాల మధ్య ఎన్నో భేదాలను కలిగిస్తుందో, దానిని ‘మాయ’ అంటారు. చూచుట, వినుట, స్పర్శించుట, రుచిచూడుట, వాసన పట్టుట, చేయుట అనే క్రియల ద్వారా ఇది లోకంలో ‘క్రియ’గా గుర్తించబడుతుంది, కారణ-కార్య సంబంధాన్ని స్వీకరించి. ఈ చైతన్యం, దాని విషయాలను అనుసరించి, మలినమై, రూపాల స్వరూపాన్ని ధరించగలిగినప్పుడు, అవే దాని వివిధ విధానాలు అవుతాయి. స్వతహా స్వభావాన్ని విడిచిపెట్టి, మనస్సు స్థితిని స్వీకరించినప్పుడు, అనేక స్వతంత్ర కల్పనల ద్వారా అది బలంగా స్థిరపడిపోతుంది. స్పురణతో కూడిన మలినతతో ఉన్న చైతన్యం, మాంద్యపు వలయంలో ప్రవహిస్తూ, విభాగాలు, భేదాలతో నిండిపోయి, తన ఊహల ద్వారానే కలవరపడుతుంది. ఈ లోకంలో దీనిని ‘జీవుడు’ అంటారు, అలాగే ‘మనస్సు’, ‘చిత్తం’, ‘బుద్ధి’ అని కూడా పిలుస్తారు. జ్ఞానులు ఈ మలినమైన, వాస్తవాన్ని విడిచిపెట్టిన దీనిని, అనేక ఊహల సమాహారంగా, మారిపోతున్న స్థితుల సముదాయంగా వివరిస్తారు. ఓ బ్రహ్మన్, ఈ మనస్సు జడమా, చైతన్యమా అన్న విషయంలో, ఓ సత్యజ్ఞా, నా అంతరంగంలో నేను స్పష్టతకు రాలేకపోతున్నాను. ఓ రామా, ఈ మనస్సు జడమూ కాదు, చైతన్యాన్ని పొందినదీ కాదు; మసకబారిన, పూర్తిగా జడమూ కాదు, పూర్తిగా చైతన్యమూ కాదు, ఇదే మనస్సు. అస్తిత్వం, అనస్తిత్వం మధ్య కనిపించే, మసకబారిన ఆ రూపమే, ఓ రామా, ఈ జగత్తుకి కారణమైన మనస్సు. స్థిరమైన రూపం లేకుండా, నిశ్చయరహితంగా ఉన్న స్థితినే ఇక్కడ మనస్సు అంటారు; దానినుంచే ఈ జగత్తు పుట్టింది. జడ-చైతన్య భావనల మధ్య ఊగిసలాడే, స్వభావంగా మసకబారిన ఊహను మనస్సు అంటారు. వివిధ మలినతలు, భేదాలతో కూడిన చైతన్య ప్రవాహమే, ఓ రామా, మనస్సు. అది జడమూ కాదు, ఖచ్చితంగా చైతన్యమూ కాదు. దీనికి అనేక పేర్లు ఉన్నాయి: అహంకారం, మనస్సు, బుద్ధి, జీవుడు, ఇంకా ఇతర పేర్లు కూడా. ఒక నటుడు ఎలా అనేక రూపాలు ధరించాడో, మనస్సు కూడా, ఓ రామా, వివిధ క్రియల్లో అనేక పేర్లు పొందుతుంది. ఒక వ్యక్తి తన పాత్ర ప్రకారం, చేసిన పనుల వల్ల వివిధ బిరుదులు పొందినట్టు, మనస్సు కూడా తన విధులనుబట్టి వివిధ పేర్లు పొందుతుంది. ఓ రాఘవ, నేను వివరిస్తున్న ఈ మనస్సు పేర్లను ఇతరులు వందలాది ఊహాజనిత భేదాలతో వేరుగా చెబుతారు. తమకు నచ్చిన తర్కాన్ని ప్రక్షిప్తం చేసుకుని, మనస్సు, బుద్ధి, ఇంద్రియాలు మొదలైన వాటికి అనేక పేర్లు, వివరాలు కల్పించుకున్నారు. ఒకరికి మనస్సు జడంగా కనిపిస్తుంది; మరొకరికి అది ప్రాణవంతంగా ఉంటుంది; అలాగే, అహంకారం, బుద్ధిని కూడా ప్రతి తత్వవేత్త వేర్వేరుగా నిర్వచిస్తాడు. ఓ రాఘవ వంశ శిరోమణీ, నేను అహంకారం, మనస్సు, బుద్ధిని ఒక్కటే తత్వంగా వివరించాను; ఇతరులు మాత్రం వాటిని వేర్వేరుగా ఊహించుకుంటారు. న్యాయికులు వేరు విధంగా, సాంఖ్యులు, చార్వాకులు మరోలా, అలాగే జైమినీయులు, అర్హతులు, బౌద్ధులు, వైశేషికులు, పాంచరాత్రాది వేర్వేరు schools కూడా వేర్వేరు అభిప్రాయాలు చెబుతారు. అయినా, అందరూ చివరికి ఆ పరమాత్మ స్థితికే చేరతారు; ఎలా అంటే, వేర్వేరు ప్రాంతాల నుండి, వేర్వేరు కాలాల్లో వచ్చిన ప్రయాణికులు ఒకే నగరానికి చేరినట్టు. పరమ సత్యాన్ని తెలియక, తప్పు అర్థంతో, వారు పరస్పరం వాదించుకుంటారు, తమ అభిప్రాయాన్ని ప్రతిష్టించాలనే తపనతో. వాదులు తమ మార్గాన్ని, తమ తర్కాన్ని పొగిడుతూ, ఒక్కొక్కరు ఒక్కో దారిని మెచ్చుకుంటారు—వారు వచ్చిన ప్రాంతం, కాలం ప్రకారం అన్నీ వేరు వేరు. ఓ రాఘవ, వారు చెప్పే సిద్ధాంతాలు తప్పుడు వేలు; అవన్నీ వారి ఊహాజనిత అర్థాలతో మలచబడిన మానసిక నిర్మాణాలు. ఒక వ్యక్తి స్నానం, దానం, స్వీకరణ, భోజనం వంటి పనులు చేస్తూ వివిధ పాత్రలను పొందినట్టు, మనస్సు కూడా ఇలా అనేక వైవిధ్యాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది. దాని అనేక కర్మల వల్ల, జీవుని వాసనలు, కర్మలు, వాటి పేర్లు వంటి అనేక పేర్లు మనస్సుకు అంటారు. ఈ అనుభూతి అంతా కేవలం మనస్సే. మనస్సు లేనివాడు, చూస్తూ ఉన్నా, ఈ లోకంలో నిజంగా చూడడు. శుభాశుభాలను వినినా, తాకినా, చూసినా, వాసన చూసినా, రుచి చూసినా, మనస్సున్నవాడు అంతరంగాన ఆనందం లేదా దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తాడు. మనస్సే వస్తువులకు కారణం; వెలుగు రూపాలను చూపినట్టు. మనస్సు బంధించబడితే బంధించబడినవాడవుతాడు; మనస్సు విముక్తమైతే, విముక్తుడవుతాడు. మాంద్యంగా పిలువబడే మనస్సు, మాంద్యవంతులకు ఉత్తమం. అవగాహన మాంద్యంగా ఉన్నవాడికి, మనస్సు కూడా మాంద్యంగా ఉంటుంది. ఈ మనస్సు, ఉద్భవించింది, అది పూర్తిగా చైతన్యమూ కాదు, పూర్తిగా జడమూ కాదు. దానినుంచే ఈ అనేక సుఖ-దుఃఖాలతో కూడిన జగత్తు పుట్టింది. నిజంగా, మనస్సు ఒకే రూపంలో ఉన్నప్పుడు సంసారం కరుగుతుంది; కలత కారణం మసకబారినదే. కలత వల్లే ఈ జగత్తు కనిపిస్తుంది. జడమైనది సంసారానికి కారణం కాదు; మనస్సు కూడా కాదు. రాయి వంటి జడాన్ని సంసారానికి కారణంగా చెప్పలేరు. మనస్సే వస్తువులకు కారణం, వెలుగు రూపాలను బహిర్గతం చేసినట్టు; చైతన్యం లేకుండా, ఈ లోకం ఎవరికి?