ఓ రామా, మనస్సు యొక్క స్వరూపాన్ని మహర్షులు ఇలా వివరించారు. ‘‘నేను ఆత్మస్వరూపుడిని కాదు, నేను దుఃఖితుడిని’’ అనే నిశ్చయం, ఎప్పుడూ కల్పనలతో నిండి ఉండే ఆ స్థితిని మనస్సు స్వరూపంగా తెలుసుకున్నారు. జంతువులలో, సత్తా–అసత్తా మధ్య అచలంగా ప్రకాశించే, కానీ కల్పన వైపు వంగిపోయిన ఆ స్థితి కూడా మనస్సు స్వరూపమే. మనస్సు యొక్క ప్రధానశక్తి కల్పన. కల్పన లేకపోతే, ఈ లోకంలో మనస్సు ఉద్భవించదు; గుణాలు లేనివాడు ఎలా గుణవంతుడని పిలవబడడు, అలాగే. వేడి, అగ్ని విడిపోవలేనట్లే, క్రియ–మనస్సు, ఆత్మ–మనస్సు విడదీయరాని సంబంధంతో ఉంటాయి. మనస్సు స్వభావానుసారం, క్రియ ద్వారా, ఫలిత నియమాన్ని అనుసరించి, సంకల్పమనే శరీరాన్ని ధరించి, అనేక విధాలుగా వ్యక్తమవుతుంది. ఎక్కడ ఏ వృత్తి నాటితే, అక్కడే ఆ మొక్క పండ్లను ఇస్తుంది; అలాగే మనస్సు ఏదేనా ఆకాంక్షిస్తే, అక్కడే దాని ఫలితాన్ని అనుభవిస్తుంది. మనస్సు యొక్క చలనం క్రియకు విత్తనంగా మారుతుంది; ఆ తరువాత అనుభూతి వస్తుంది. మనస్సు చేసే అనేక కార్యాలు, వృక్షానికి వివిధ ఫలాల్లా, విస్తరిస్తాయి. మనస్సు ఏదేదీ కోరుతుందో, అవే కార్యేంద్రియాలు ఆ కార్యాన్ని సాధిస్తాయి. అందుకే, క్రియను మనస్సే అని చెప్పబడింది. మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం, చిత్తం, క్రియ, కల్పన, సంసారం, వాసన, అజ్ఞానం, ప్రయత్నం, స్మృతి— ఇవన్నీ, అలాగే ఇంద్రియాలు, ప్రకృతి, మాయ, క్రియాదులు, శబ్ద, సౌందర్యాది అనేక రూపాలు— ఇవన్నీ సంసారంలో గందరగోళానికి కారణాలు. ఈ విధంగా, అనేక విధాలుగా, చైతన్యంలో ప్రకటనలు వస్తూ, అవి విశయాల అనుసరణతో చైతన్యంలో ప్రబలత పొందుతాయి. బ్రహ్మన్, ఈ అనేక విధాలుగా ఉన్న చైతన్యవృత్తులు, పరచైతన్యానికి చెందినవే అయినా, అవి కేవలం కల్పితమైన వస్తువులే; అయినా, అవి స్థిరంగా ఎలా ఏర్పడతాయో తెలుసుకోవాలి. చైతన్యం, ఆలోచన స్వరూపంగా, పూర్తిగా మలినమై, ఒక భావ రూపంగా ఉద్భవించినపుడు, దానినే మనస్సు స్థితి అంటారు. అది విశయాల పరిశీలనలో స్థిరమై నిలబడినపుడు, దానిని బుద్ధి అంటారు. తప్పుడు ఐక్యతతో, అది ‘‘నేనే’’ అనే భావాన్ని స్వీకరించినపుడు, దానిని అహంకారం అంటారు—ఇది సంసారబంధానికి కారణం. పిల్లవాడిలా, ఒకదాన్ని వదిలి, ఇంకొకదాన్ని పట్టుకున్నప్పుడు, విచారణను పూర్తిగా వదిలేసినపుడు, దానిని చిత్తం అంటారు. కేవలం చలన స్వభావం వల్ల ఫలితంగా క్రియాపరత కనిపించునప్పుడు, ఆ ఫలితాన్ని ‘‘క్రియ’’ అంటారు. ఏకవస్తువుపై నిశ్చయాన్ని వదిలి, ఏదైనా ఇష్టమైనదిగా ఊహించినపుడు, దానిని ‘‘కల్పన’’ అంటారు. గతంలో చూచినదైనా, చూడనిదైనా, లోపల కావాలనిపించినపుడు, దానిని ‘‘స్మృతి’’ అంటారు. ఇంద్రియానుభవాల వల్ల ఏర్పడిన, పూర్తిగా మిగిలిపోయిన అనుభూతులు లోపల ఉండిపోతే, దానిని ‘‘వాసన’’ అంటారు. స్వచ్ఛమైన ఆత్మతత్వం ఉన్నా, రెండవ అనుభూతి కలిగితే, జనించనిది, లేనిది కనిపిస్తే, దానిని ‘‘అజ్ఞానం’’ అంటారు. ఇది ఆత్మను మరచిపోయేలా చేస్తుంది; తప్పుడు కల్పనల వలయంతో, ఆ మలినతను ఊహించబడుతుంది. వినడం, సృష్టించడం, చూడడం, అనుభవించడం, వాసన, ఆలోచన— ఇవన్నీ ఇంద్రుడిని ఆనందింపజేస్తాయి; అందువల్ల దీనిని ‘‘ఇంద్రియము’’ అంటారు. ప్రపంచంలోని అన్ని వస్తువుల స్వభావాన్ని, అవ్యక్తమైన పరమాత్మలో, ‘‘ప్రకృతి’’ అంటారు. భూతాన్ని అభూతంగా, అభూతాన్ని భూతంగా మార్చి, సత్య–అసత్యాల మధ్య విభేదాలు కలిగించే శక్తిని ‘‘మాయ’’ అంటారు. చూచుట, వినుట, స్పర్శ, రుచి, వాసన, చేయుట వంటి కార్యాల ద్వారా, లోకంలో దీనిని ‘‘క్రియ’’ అంటారు; ఇది కారణ–కార్య సంబంధాన్ని కలిగి ఉంటుంది. చైతన్యం, విశయాల అనుసరణతో మలినమై, రూపాన్ని స్వీకరించినపుడు, ఇవే దాని వివిధ విధాలుగా మారతాయి. మనస్సు స్థితిని స్వీకరించి, సహజ స్థితిని వదిలి, అనేక స్వతంత్ర కల్పనల ద్వారా దృఢమవుతుంది. స్పూర్తి కలిగిన మలినతలతో, మందత వలయంలో, విభాగాలూ, భేదాలతో నిండిన చైతన్యం, తన కల్పనల వల్ల తానే కలవరపడుతుంది. లోకంలో దీనిని ‘‘జీవుడు’’ అంటారు, ‘‘మనస్సు’’ అంటారు, ‘‘చిత్తము’’ అంటారు, ‘‘బుద్ధి’’ అంటారు. ఈ మలినమైనది, వాస్తవాన్ని వదిలి, అనేక కల్పనల సముదాయంగా, స్థితి మార్పుల సమాహారంగా ఉన్నదని జ్ఞానులు చెబుతారు. బ్రహ్మన్, మనస్సు చైతన్యమా, జడమా అనే విషయంలో నాకు స్పష్టత రావడం లేదు. ఓ రామా, మనస్సు పూర్తిగా జడమూ కాదు, పూర్తిగా చైతన్యమూ కాదు; మసకబారిన అనుభూతి, ఇది మనస్సు అని అంటారు. భూత–అభూత మధ్య, మసకబారిన రూపంలో కనిపించే ఇది జగత్కారణం; దీనినే మనస్సు అంటారు. స్థిరమైన, ఏకరూపమైన నిశ్చయం లేని స్థితిని ఇక్కడ మనస్సు అంటారు; దీనివల్లే జగత్తు ఉద్భవించింది. జడ–చైతన్య అనుభూతుల మధ్య ఊగిసలాడే, మసకబారిన స్వభావాన్ని ‘‘మనస్సు’’ అంటారు. వివిధ మలినతలు, భేదాలతో కూడిన అపవిత్రమైన చైతన్య ప్రవాహాన్ని ‘‘మనస్సు’’ అంటారు, ఇది పూర్తిగా జడమూ కాదు, పూర్తిగా చైతన్యమూ కాదు. దీనికి అనేక పేర్లు ఉన్నాయి: అహంకారం, మనస్సు, బుద్ధి, జీవుడు, ఇంకా మరెన్నో. నటుడు పాత్రను బట్టి రూపాలు మార్చుకున్నట్లు, మనస్సు కూడా వివిధ కార్యాలనుబట్టి పేర్లు మారుస్తుంది. ఒక వ్యక్తి, తన పాత్రను బట్టి పేర్లు పొందినట్లే, మనస్సు కూడా తన విధులను బట్టి వివిధ పేర్లు పొందుతుంది. ఇలాగే, మనస్సు యొక్క స్వరూపాన్ని మహర్షులు వివరిస్తున్నారు, ఓ రామా!