ఓ మహర్షీ, శరీరం చేసే శ్రమలేవి నిజమైన ఫలితాన్ని ఇవ్వవు; కానీ మనస్సు-శరీరంతో చేసే ప్రతి కార్యం మాత్రం ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. శుద్ధమైన మనస్సుతో నిరంతరం జ్ఞాపకంలో ఉండే వాడు curses వంటి వాటికి లోనవడు కాదు—ఇవి రాయి మీద బాణాలు పడినట్టు వ్యర్థమే. శరీరం నీటిలో, అగ్నిలో, మట్టిలో పడినా, మనస్సు ఏదిని ఆశ్రయిస్తుందో, అదే ఫలితాన్ని పొందుతుంది. ప్రత్యేకమైన శ్రమ, అన్ని స్థితులను జయించినప్పుడు, నిరోధం లేకుండా ఫలితాన్ని ఇస్తుంది—ఓ మునీంద్రా, మనస్సు మాత్రమే మనస్సుకు ఫలితాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. శ్రమ బలం ద్వారా, అంతర్గత మనస్సును ఆనందంతో నింపినప్పుడు, బలవంతంగా వచ్చిన కష్టం కూడా కనబడదు, ఎంత కఠినమైన ఆజ్ఞలు ఉన్నా. శ్రమతో, మనస్సును రాగద్వేషాల నుండి విముక్తం చేసినప్పుడు, మాండవ్యుడు కూడా దండపాల మీద నిలబడి ఉన్నా, బాధను అధిగమించాడు. ఒక ముని, చీకటి గుహలో నివసిస్తూ, తపస్సు, యజ్ఞాల ఫలితంగా దేవతల నగరాన్ని పొందాడు. చంద్రుని వంశస్థులు, ధ్యానం ద్వారా బ్రహ్మస్థితిని సాధించారు—ఈ స్థితిని నేను కూడా తగ్గించలేను. ఇతర మహర్షులు, దేవతలు కూడా, తమ మనస్సును పరిశీలించడాన్ని ఎంతమాత్రం వదలరు. బాధలు, వ్యాధులు, శాపాలు, దుష్టదృష్టి వీరిని హానిచేయవు; ఇది కమలదళం రాయిని తాకినట్టు. శాపాలకు, బాధలకు లోనయ్యే వారు, వారి మనస్సు బలహీనమై, వివేకం లేనివారిగా నేను భావిస్తాను. ఈ లోకంలో ఏ సమయంలోనూ, అప్రమత్తమైన మనస్సు దోషాల వల్ల కలుషితమవదు—even స్వప్నంలో కూడా అలాంటిదేం జరగదు. అందుచేత, ప్రతి మనిషి తనే తన శ్రమతో, తన మనస్సును పవిత్ర మార్గంలో నడిపించాలి. మనస్సుకు ఏది కనిపిస్తే, అదే అతనికి నిజంగా అనిపిస్తుంది; ఒక క్షణంలోనే మనస్సు నిండిపోతుంది, చిన్న పిల్లల భూతాల అడివిలా. మనస్సు, దాని ముందు ఏది కనిపిస్తే, వెంటనే తన పూర్వపు స్థితిని వదిలేసి, కొత్త రూపాన్ని సంతరించుకుంటుంది—ఇది కుండు మట్టిని ముద్దగా మార్చే మట్టికుండలాగ. నీరు తరంగాన్ని సృష్టించుకునేలా, మనస్సు కూడా క్షణాల్లోనే కొత్త స్వభావాన్ని సంతరించుకుంటుంది. ఒకవేళ మనస్సు ధ్యానంతో, సూర్యుడి చక్రంలో కూడా రాత్రిని చూస్తుంది; అపవిత్రమైన కళ్ళు చంద్రుని రెండు రూపాలు చూసినట్టు. మనస్సు ఏది గ్రహిస్తుందో, అదే సత్యంగా అనుభూతి అవుతుంది; సంతోషం, దుఃఖంతో కలిపి, ఆ అనుభూతిని నిజంగా అనుభవిస్తుంది. చంద్రునిలో వందల అగ్ని జ్వాలలు కనిపిస్తే, మనస్సు కాలిపోతున్నట్టు బాధను అనుభవిస్తుంది. ఉప్పులో కూడా అమృతాన్ని చూసినట్టు, దాన్ని తాగి, పరమ సంతృప్తిని పొందుతుంది. ఆకాశంలో పెద్ద అడవిని చూసినట్టు, దాన్ని కోసి, పోగేసి, మళ్లీ సృష్టించగలదు. ఇలా, మనస్సు ఏ మాయను ఊహించదో, అదే వెంటనే నిజంగా కనిపిస్తుంది. ఈ ప్రపంచం అసత్యమూ కాదు, సత్యమూ కాదు అనే నిజాన్ని తెలుసుకుని, వివిధ భేదాల కల్పనను వదిలేయాలి. ఈ మూడు లోకాలలోని సమస్త వస్తువుల ఉద్భవం బ్రహ్మం నుండే వస్తుంది; ఇది సముద్రం నుంచి తరంగాలు రావడం లాంటిది. కొన్ని ప్రాణులు, వేల జన్మలు పొందినా, karmic గాలులకు ఊదిపోతూ, అడవిలో ఆకులు లాగ రాలిపోతుంటాయి. మరికొంత మంది, అపారమైన స్వభావంతో, అజ్ఞానంలో మునిగి, వందల యుగాలు ఈ లోకంలో సంచరిస్తుంటారు. కొన్ని ప్రాణులు, కొద్దిగా సుఖమైన జన్మలు అనుభవించి, ధార్మిక కార్యాలలో నిమగ్నమై ఉంటారు. మరికొందరు, నిజమైన జ్ఞానాన్ని పొందినవారు, సముద్రంలో చిన్ని జలబిందువులు గాలిలో ఎగిరిపోతున్నట్టు, పరమ స్థితిని పొందారు. ప్రతి విత్తనపు ఉద్భవం బ్రహ్మస్థితి నుండే వస్తుంది; సంసారాసక్తి కనబడుతూ, మాయమై పోతూ, స్థిరంగా ఉండదు. మనస్సు స్వభావం, అసమతుల్యత, విషంలాంటి రోగాన్ని మోసుకుంటూ, అంతులేని దుఃఖాన్ని, గందరగోళాన్ని, దుష్కర్మల కలయికను కలిగిస్తుంది. ఇది వివిధ దిక్కుల్లో, స్థలాల్లో, కాలాల్లో, పర్వత గుహల్లో సంచరిస్తూ, అత్యద్భుతమైన వైవిధ్యంతో మోహచక్రాన్ని సృష్టిస్తుంది. ఈ సంసార వల్లి, పెరిగి, కుళ్లిపోయి, స్పష్టమైన జ్ఞానరూపమైన గొడ్డలితో పూర్తిగా నరికితే, మనస్సు, శరీరం కరిగి పోతాయి—అప్పుడు మళ్లీ మొలకెత్తదు, ఓ రామభద్రా. ఓ రాఘవా, వస్తువుల ఉద్భవంలో ఉన్న భేదాలను—ఉత్తమ, అధమ, మధ్యస్థాలను—నాకు వినిపించు. ఈ జన్మలో మొదటి ఉద్భవం, ఆ వ్యక్తికి బ్రహ్మస్వభావమైన శుద్ధ సాత్విక జన్మగా భావించబడుతుంది. ఈ 'మొదటి ఉద్భవం' ధర్మాచరణ వల్ల పుట్టి, శుభప్రదమైన లోకాలలో స్థిరమై, సత్కర్మలకు అనుబంధంగా ఉంటుంది. అది, వివిధ సంసార వాసనలతో కూడి, కొద్దిపాటి శుభవాసనలతో ముక్తిని పొందితే, అది గుణసంపన్నంగా ఉంటుంది. అలాంటి కారణ-కార్యాల ప్రకారమే ఫలితాన్ని ఇస్తే, అది 'రాజస-సాత్విక'మని పండితులు అంటారు. కాని, అది భోగవాసనలతో కూడి, అత్యంత అపవిత్రంగా వేల జన్మల తర్వాత మాత్రమే జ్ఞానాన్ని పొందితే, అలాంటి కారణ-కార్యాల ప్రకారమే ఫలితాన్ని ఇస్తే, అది 'అధమ సాత్విక'మని పండితులు అంటారు. అనేక జన్మల అనంతరం కూడా ముక్తి అనిశ్చితంగా ఉంటే, అది 'అత్యంత తమసిక'మని అంటారు. ఓ రామా, ఇలాంటి మాంద్యం, ప్రస్తుత జన్మంలో కాకుండా, గత జన్మల నుండి వచ్చినదైతే, అది మధ్యస్థ జన్మగా భావించబడుతుంది—ఇది రెండు లేదా మూడు జన్మల తర్వాత కలుగుతుంది.