సృష్టి ప్రారంభంలో, సమస్త శక్తులతో కూడిన ఆ చైతన్యం తన స్వేచ్ఛతోనే వేగంగా ప్రతిదాన్నీ గ్రహించేది. అది మన ఊహలకు అందని విధంగా ప్రతిదానిని లోపలికి, బయటికి అతి సున్నితంగా ఆవరించేది. ఉన్నతమైన స్వభావం కలిగినవారి మనస్సులో ఏది ఉద్భవించిందో, వారు అదే చూస్తున్నట్లు అనిపించేది. చిన్నపిల్ల మనస్సు దీనికి ఉదాహరణ. అంతే కాదు, ఈ నిర్మలమైన చైతన్యంతో, అత్యంత సూక్ష్మమైన పరమాణువులో కూడా, ఈ విశ్వం అంతా పూర్తిగా వ్యాపించిపోతుంది. ఈ పరమాణువు ఎన్నో దూరాలు దాటి పోయినా నశించదు, ఎందుకంటే ఇది అంతటా వ్యాపించి, ఆద్యంత రహితమైనది—ఇది కేవలం జ్ఞాన స్వరూపంగానే తెలుసుకోబడుతుంది. ఒక తెలివైన మాయగాడు తన చేతి సంకేతాలు, కన్నుల చూపులు, కనుబొమ్మల కదలికలతో పిల్లవాడిని ఎలా ఆటపట్టిస్తాడో, అలాగే ఈ నిర్మలమైన చైతన్య కాంతితో, పర్వతాలు, గడ్డి మొదలైన ప్రపంచం అంతటినీ నిరంతరం ఆడిస్తూ, రూపాల ఆటను ప్రదర్శిస్తుంది. ఈ చైతన్యం అంతటా వ్యాపించినందువల్ల, ఒక సుగంధం వస్త్రాన్ని ఎలా వ్యాపించునో, అదే విధంగా మేరు పర్వతాన్ని కూడా చుట్టుకొని, లోపలికి బయటికి వ్యాపించి ఉంటుంది. దిక్కులు, కాలం, ఏదైనా పరిమితి దీనికి ఉండదు. అది మేరు కన్నా గొప్పదైనా, ఒక వెంట్రుక చివర వందవ భాగం కన్నా సూక్ష్మమైనదిగా ఉంటుంది. ఈ పరమాణువు స్వరూపం నిర్మలమైన జ్ఞానమూ, ఆకాశమూ. దానికి ఏదైనా ఉపమానం ఇవ్వడం అసాధ్యం—ఏలా అంటే, మేరు పర్వతాన్ని ఆవాలుపప్పుతో పోల్చలేని విధంగా. మాయ అత్యంత సూక్ష్మంగా ఉండడం దాని మాయాజాల స్వభావం వల్లే; కానీ పరమాత్మ మాయకు అతీతుడు. కంకణం బంగారం సమానమయ్యేలా ఎలా ఉండదు, అలాగే ఇక్కడ సమానత్వం లేదు. ఈ అనుభూతి దీపం ద్వారా, సమస్త ప్రకాశాలు కనబడతాయి. అది లేకపోతే, ఏ ప్రకాశమూ ఉండదు, ఎందుకంటే అది వస్తువుల ఉనికికి ముందే ఉంటుంది. సూర్యుడు మొదలైన ప్రతిదీ పూర్తిగా జడమైతే, ఆత్మ ఏమవుతుంది? కాంతి ఏ రూపంలో ఉంటది? ఎక్కడ ఉంటది? ఆ నిర్మలమైన చైతన్య తత్వం, సహజంగా తనలోనియే ఉండి, బయటకు ఒక సూక్ష్మ కాంతిగా అనిపిస్తుంది. సూర్యుడు, చంద్రుడు, అగ్ని వెలుగులు వేరువేరు కావు; చీకటి కారణంగా మాత్రమే వాటిలో వర్ణ భేదం (తెలుపు, నలుపు) కనబడుతుంది. దీపపు పొగ, మేఘపు పొగలో ఎలా తేడా ఉంటుందో, అలాగే వెలుగు, చీకటిలో కూడా తేడా ఏర్పడుతుంది. జడ పదార్థాలను గ్రహించడానికి చైతన్య సూర్యుడు రెండింటిపై ప్రకాశిస్తాడు; అప్పుడు అవి ఒకే సారిగా ఉనికిని పొందుతాయి. ఈ చైతన్య సూర్యుడు రాత్రింబవళ్ళు, లోపల బయట, రాళ్లల్లో కూడా అలసిపోకుండా ప్రకాశిస్తూనే ఉంటుంది—ఏపుడు అస్తమించదు, ఉదయించదు. దానివల్లే ఈ త్రిలোকం జీవాత్మ యొక్క వ్యక్త రూపంగా వెలుగుతుంది. ఒక గుడిసె, అందులోని వస్తువులు, గట్టి గుహ కూడా దీని కాంతిలో వెలుగుతాయి. నీవు చీకటి, నీ శరీరమూ చీకటే అయినా, ఆ నశించని కాంతికిరణం వల్ల నీవు వేడెక్కి, వెలిగిపోతున్నావు. చీకటి అంతా కాంతి వల్లే ప్రకాశిస్తుంది. పద్మం, ఉట్తలికలు సూర్యుని కాంతిలో ఎలా వెలుగుతాయో, అలాగే వెలుగు, చీకటి కూడా చైతన్యంతోనే బహిర్గతమవుతాయి. సూర్యుడు పగలు, రాత్రిని సృష్టించి తన స్వరూపాన్ని ఎలా చూపుతాడో, అలాగే చైతన్యం ఉనికి, అనునికి ద్వారా తన స్వరూపాన్ని ప్రకటిస్తుంది. చైతన్య పరమాణువులో అనేక సూక్ష్మ అనుభవాలు ఉంటాయి. ఒక తీపి మొక్కలో ఆకులు, పువ్వులు, పండ్లు ఎలా దాగి ఉంటాయో అలా. ఈ అనేక అనుభవాలన్నీ చైతన్య పరమాణువునుండే ఉద్భవిస్తాయి—వసంత ఋతువులో తేనె సారంలా వివిధ పుష్ప గుచ్ఛాలు పుట్టుకొస్తాయట. పరమాత్మ పరమాణువు అత్యంత సూక్ష్మమైనదిగా ఉన్నప్పటికీ, దానికి రుచి ఉండదు. అయినా, అన్ని రుచుల మూలమూ, అనుభవించేవాడూ అదే. ఏ రుచి, సారం ఉన్నదీ, అది దాని ప్రతిబింబంగా మాత్రమే ఉంటుంది. దాని లేని ప్రతిబింబంలా, దాని లేనిదే అది ఉండదు. నిర్మల చైతన్య పరమాణువు అన్నిటిని విడిచిపెట్టినప్పుడు, ప్రపంచమంతా అజ్ఞానంలో నశించిపోతుంది; జ్ఞానంతో అన్నీ ఆవరిస్తాయి. ప్రపంచం తనను తాను కాపాడుకోలేని సమయంలో కూడా, చైతన్యం పరమాణువు గొప్పతనంతో, ఓ కవచంలా అన్నింటినీ కప్పేస్తుంది. పరమాత్మ విస్తారత, ఆకాశంలా, ఒక్క క్షణం కూడా తృప్తి చెందదు; ఏలాగంటే, ఏనుగు చిన్న గడ్డి పొలంలో మేతకాయలేని విధంగా. అయినా, ఆత్మ విశ్వాన్ని వ్యాపించి, ఒక్క క్షణంలో దాచిపెడుతుంది; పిల్లవాడు ముద్దను మింగినట్టు, ప్రపంచ మాయా ఘనత కూడా అంతే. నిర్మల చైతన్య సూక్ష్మ ప్రభావంతో ఈ జగత్తు నిలిచిఉంటుంది; వసంత ఋతువు తాకినప్పుడు అడవి ఎలా వికసిస్తుందో అలా. ఈ సర్వం చైతన్య సారమే, ప్రపంచంగా కనిపిస్తుంది; వసంతంలో తేనె తాగిన అడవి ఆనందించునట్లు. నిశ్చయంగా తెలుసుకో, ఈ జగత్తు చైతన్యమే; వసంతపు కురిపుల్లలు వసంత సారమే అయినట్టు. సమస్త సమస్తిత్వాలకు మూలమైనదానిగా, అది సహస్రబాహువు, సహస్రనేత్రుడు; ఆ పరమాణువే అఖండ సృష్టికి శాశ్వత మూలం. ఒక్క క్షణ జ్ఞానంలో కూడా, చైతన్య పరమాణువు ప్రత్యక్షమవుతుంది; ఎందుకంటే, ఎన్నో యుగాలు నిద్రలో కలలు, బాల్యంలా వేగంగా పోతాయి. ఆ పరమాణు క్షణం కూడా కోట్ల యుగాలను అలవోకగా ఆవరించగలదు; ఎందుకంటే, ఒక్క చైతన్య కాంతి అన్ని ఉనికి రూపాల్లో విస్తరించిపోతుంది. వాడు తినకపోయినా ‘తిన్నాను’ అనే నమ్మకం కలిగినట్టు, యుగాల నిశ్చయమూ క్షణంలోనే ఏర్పడుతుంది. ఎవరైనా ‘అనుభవించకుండా అనుభవించాను’ అని నమ్మినవారు, తమ మిగిలిన వాసనల ప్రభావంతో, కలల్లో తన మరణాన్ని అనుభవిస్తారు. ప్రపంచాలు చైతన్య పరమాణువులోనే ఉన్నాయి; రూపాలు అక్కడి నుంచే ఉద్భవిస్తాయి. అందువల్ల జగత్తు వ్యాపారమంతా అలా సాగుతుంది. ఏది ఎక్కడ ఉన్నదో, అక్కడి నుంచే పుట్టుతుంది; కర్తలో మార్పులు కనబడతాయి, కానీ నిర్మల ఆకాశంలో మాత్రం మార్పులుండవు. ప్రస్తుతం చైతన్యంలో ఉన్న సమస్త జీవులు, భవిష్యత్తులో కూడా అలాగే ఉత్పన్నమవుతాయి; విత్తనంలో ఉన్న శక్తి నుండి వృక్షాలు ఎలా పెరుగుతాయో అలాగే.