ఒక అద్భుతమైన రాత్రిలో, ఆకాశాన్ని మేఘాలు కమ్ముకున్నట్లుగా, ఉగ్రంగా కనిపించే ఒక రాక్షసిని ప్రత్యక్షమైంది. ఆమె మెడ ఉరుము మేఘాల వలె మందంగా, నల్లగా మెరుస్తూ, అంధకార సముద్రం నుండి ఎగసే అగ్ని జ్వాలల వలె కనిపించింది. యుద్ధంలో ఆమె ముఖం భయంకరంగా, రాత్రి సంచారులను సంహరించిన ఘోషలతో మారుమోగింది. ఆమె ముందు ఆకాశం నల్లని కాజల్ స్థంభాలతో జీవంతంగా కనిపించింది. ఆమె జుట్టు నిటారుగా నిలబడి, అవయవాలు నరాలతొ నిండిపోయి, కళ్ళు పసుపు రంగులో మెరుస్తూ, సంపూర్ణంగా అంధకారంతో కూడిన రూపాన్ని కలిగి ఉంది. యక్షులు, రాక్షసులు, పిశాచులు కూడా ఆమెను చూసి భయపడేంత భీకరంగా ఆమె కనిపించింది. ఆమె నోరు కొండ గుహలా విప్పి, గాలివానలో ఉద్భవించే గర్జనతో భయపెట్టింది. నుదుటిపై ఉప్పు, ముద్దల గుర్తులు; తలపై నాగలి, వడగడలతో అలంకరించబడింది. కాలాంతంలో నీలవర్ణ మణిపర్వత శిఖరంలా మెరుస్తూ, ఆమె నవ్వు సృష్టిలోని ప్రభువులను కూడా కంపింపజేసింది. కాలరాత్రి స్వయంగా అవతరించినట్లు ఆమె కనిపించింది. ఆకాశాన్ని కమ్ముకున్న మేఘాల అడవి మానవ రూపం దాల్చినట్లు, మాంసపిండంలా ఘనంగా, విస్తారంగా ఆమె దర్శనమిచ్చింది. ఆమె శరీరం మట్టిలోంచి పుట్టినట్లు, అంధకారం స్వయంగా రూపం ధరించి, చంద్రుని, సూర్యుని మీద యుద్ధానికి సిద్ధమైనట్లు కనిపించింది. ఆమె రెండు వక్షోజాలు నీలమణి పర్వత శిఖరాల వలె, ఉరుము మేఘాల వలె వేలాడుతూ, ఉప్పు, నాగలితో అలంకరించబడ్డాయి. ఆమె మహా శరీరం నగ్నంగా, అగ్ని రేఖలతో తాకుతూ, అవయవాలు గాలిలో ఊగే చెట్టు కొమ్మలవలె ఊగిపోతున్నాయి. ఈ భీకర రూపాన్ని చూసిన ఇద్దరు మహావీరులు మాత్రం కదలకుండా నిలబడ్డారు. వాస్తవానికి, వికారాల నుండి విముక్తమైన మనస్సుకు ఏమి మాయ చేయగలదు? వారిలో ఒకరు ఆమెను ఉద్దేశించి, ‘‘ఓ మహారాక్షసీ! ఇది నీ కోపమా లేక నవ్వా? స్త్రీలు స్వభావత: తేలికగా ఉంటారు, లేదా తేలికదనంలో కూడా అధికంగా కలవరపడతారు. కోపాన్ని విడిచిపెట్టు, ఈ కలవరము నీకు తగదు. జ్ఞానులు తమ ప్రయోజనం కోసం మాత్రమే లోకంలో కార్యాచరణ చేస్తారు. నీ వంటి వేలాది రాక్షసులు మాకు ఈగల వలె లఘువులు; మా బలమైన వృత్తులు వాటిని గడ్డి, ఆకుల వలె ఊడ్చేయగలవు. కోపాన్ని పారద్రోలిన జ్ఞాని, ప్రశాంతమైన మనస్సుతో, యుక్తి సాధనతో తన లక్ష్యాన్ని సాధిస్తాడు. నీ కార్యాన్ని నీవే చేయుము, ఓ మాధవా! మహాదృష్టి వశంలో ఉన్నప్పుడు ఏ సందిగ్ధతకు స్థానం లేదు. నీ కోరికను చెప్పు; ఏమి కావాలి? అసాధ్యమైనదాన్ని మనం కలలో కూడా ఆశించము.’’ అని ప్రశాంతంగా పలికారు. అలా ఆమెను అడిగినప్పుడు, ఆ రాక్షసీ తనలో తానే, ‘‘హా! వీరి ప్రవర్తన, స్వభావం ఎంత పవిత్రంగా ఉంది! వీరు సామాన్యులు కాదనిపిస్తోంది. వీరి మాటలు, స్వరాలు, చూపులు వీరి అంతరాత్మను వెల్లడిస్తున్నాయి. మాట, సంభాషణ, చూపుల ద్వారానే జ్ఞానుల ఉద్దేశ్యాలు పరస్పరం కలిసిపోతాయి, నదుల నీరు కలిసేలా. వీరిద్వారా నా స్వభావం గ్రహించబడింది; నేనూ వీరిద్వారానే వారిది గ్రహించాను. వీరిని నేను సంహరించలేను, వారూ నన్ను సంహరించలేరు. మేమంతా నశించనివారమే. వీరిలో ఆత్మజ్ఞానం ఉంది; అది లేనివారికి నిజమైన గ్రహణం ఉండదు. సత్-అసత్ భావన శుద్ధిపడినప్పుడు మరణ భయం పోతుంది. అందువల్ల, నాకు కలిగిన సందేహాన్ని వీరిద్దరినీ అడగాలి. అవకాశం దొరికినపుడు ఏదీ అడగని వారు కనిష్ఠులే.’’ అని ఆలోచించి, తగిన సమయాన తన మేఘంలాంటి నవ్వును అదుపులో పెట్టుకొని ప్రశ్నించడానికి సిద్ధమైంది. ఆమె ప్రశాంతంగా, ‘‘ఓ పాపరహితులైన వీరులారా! మీరు ఎవరు? నాకు చెప్పండి. పవిత్రహృదయులను చూసినప్పుడు సహజంగా స్నేహభావం కలుగుతుంది’’ అని అడిగింది. దానికి, ‘‘ఈ రాజు కిరాటుల పాలకుడు; నేను అతని మంత్రి. రాత్రి సంచారులను నియంత్రించేందుకు గస్తీ చేస్తున్నాము. రాజు ధర్మం దుష్టులను సంహరించడమే; ధర్మాన్ని వదిలినవారు వినాశనాగ్ని ఆహుతి అవుతారు. రాజుకు నీవు దారి తప్పిన మంత్రివి. నీ చెడు సలహా వల్ల ఈ అరడ వచ్చాడు. మంచి మంత్రి ధర్మవంతుడైన రాజుకే చెందాలి; రాజు మంత్రివల్లే మహాత్ముడు అవుతాడు. ముందు రాజును వివేకంతో నడిపించాలి; అప్పుడే అతడు మహాత్ముడు అవుతాడు. రాజు ఎలా ఉంటే رعజ్య ప్రజలు అలానే ఉంటారు. ఆత్మజ్ఞానమే అన్ని గుణాల సమాహారం. అలాగే, రాజు నిజమైన రాజు కావాలి, మంత్రి సలహా తెలిసినవాడు కావాలి. రాజ్యజ్ఞానంతో అధికారము, సమదృష్టి కలుగుతాయి. ఇది తెలియని వాడు మంత్రి కాదు, రాజు కాదు. మీరిద్దరూ ఆ జ్ఞానం కలిగి ఉంటే, మీరు శ్రేయస్సు పొందుతారు; లేకపోతే హానికరం. అప్పుడు నేను మిమ్మల్ని నా స్వభావానికి చెందువారిగా ఒప్పుకోను. ఒకే మార్గంలో, నా ప్రశ్నల పంజరాన్ని గమనించి, మీరు దాటి వెళ్లగలుగుతారు. ‘‘ఓ రాజా! నీకు ఉన్న ప్రశ్నలను అడుగు; నీ కోరికను నెరవేర్చడానికి నేను సిద్ధంగా ఉన్నాను. ఈ లోకంలో ఎవరు అభ్యర్థనను అంగీకరించి, దాన్ని నెరవేర్చకపోతారు? తప్ప తక్కువతనానికి దారితీసే లోపం ఉంటే తప్ప.’’ అని చెప్పింది. ఇలా చెప్పి, ఆ రాక్షసీ తన ప్రశ్నలను అడగడం ప్రారంభించింది. రాజు ‘‘అడుగు’’ అన్నాడు. అప్పుడే ఆమె అడిగిన ప్రశ్నలను విను, ఓ రాఘవా! ‘‘ఒకటిలో, అనేకంలో, సూక్ష్మంలో, సముద్రంలో—అందులో అనేక బ్రహ్మాండాలు బుడగలవలె లయమవుతుంటాయి. స్థలం అంటే ఏమిటి? అస్థలం అంటే ఏమిటి? శూన్యం అంటే ఏమిటి? సత్యం అంటే ఏమిటి? నిజంగా తృప్తి చెందిన నేనెవరు? నీవెవరు? ఇక్కడ నిలిచిన నేనెవరు? ఎవరు కదులుతూ కదలని వారు? ఎవరు నిలబడి నిలిచే వారు? ఎవరు చైతన్యవంతులు, కానీ రాయిలా ఉన్నారు? ఎవరు ఆకాశంలో అద్భుతాలు సృష్టిస్తారు? ఎవరు అగ్ని స్వభావాన్ని విడిచిపెట్టని వారు? ఎవరు అగ్ని అయినప్పటికీ కాల్చని వారు? అగ్నిలేని స్థితిలో అగ్ని ఎలా పుడుతుంది, ఓ రాజా? ఎవరు చంద్రుడు, సూర్యుడు, అగ్ని, నక్షత్రాలు లేనప్పటికీ ప్రకాశించే అవినాశి? కనులు చూడనప్పటికీ, ఎక్కడి నుండి వెలుగు ఉద్భవిస్తుంది? వెల్లుల్ల, ముల్లు, మొక్కలు, జన్మతోనే అంధులైనవారు, అలాగే కనుల్లేనివారికి, పరమ వెలుగు ఏమిటి?