ఒకప్పుడు, శాస్త్రజ్ఞులు చైతన్యాన్ని మనస్సు రూపంలో పరిగణించగా, దానికి 'స్పందన' అని పేరు పెట్టారు. ఇది ఒక వస్తువుగా రూపాన్ని ధరించనప్పుడు, 'అస్పందన'గా పిలుస్తారు. ఈ స్పందన నుండే చైతన్యం సృష్టిగా కనిపిస్తుంది; స్పందన లేకుండా, అది నిత్యమైన బ్రహ్మమే. జీవుని కారణాలు, క్రియలు, ఇతర అంశాలు—all these—చైతన్య స్పందనానికి పేర్లే. ఈ స్పందన, అనుభవ స్వరూపమైనదిగా, సంసారానికి విత్తనంగా, జీవుని కారణం, క్రియ, వ్యక్తిత్వంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. చైతన్యంలో ద్వైత భావన ఉత్పన్నమై, శరీరాన్ని కలిగించినప్పుడు, చైతన్య స్పందనం వివిధ సంకల్పాల ద్వారా అనేక వస్తువులను అనుభవిస్తుంది. అనేక కారణాలను పొందిన తర్వాత, చైతన్య స్పందనం చివరికి విముక్తిని పొందుతుంది—కొంతమంది వెయ్యి జన్మల తర్వాత, మరికొంతమంది ఒక్క జన్మలోనే. తన స్వభావం వల్ల, చైతన్యం ద్వైతంలోకి వచ్చి, క్రమంగా స్వర్గ, మోక్ష, నరక బంధనాలకు కారణాలను స్వీకరిస్తుంది. బంగారం ఆభరణంగా మారినప్పటికీ, దాని మూల స్వరూపం వృక్షం లేదా మట్టి లాంటిదే; శరీరంలో భిన్నత్వం నిలబడదు, జడ పదార్థంలో అది కేవలం స్థితి మార్పే. మనస్సు ఈ మాయను నిజమైనదిగా భావిస్తుంది, అది జన్మించని, అసత్యమైనదైనా, జన్మ తర్వాత 'నేను ఉన్నాను', మరణం తర్వాత 'నేను లేను' అని భావించడం లాంటిది—ఇదే మాయ ముగింపు లోపల పడిపోవడం. నిజమైన దర్శనం లేక, 'నేను', 'నాది' అనే అసత్య రూపాన్ని మనస్సు గ్రహించి, ఆశలో బంధించబడుతుంది. మధుర రాజు కుక్క తినేవాడి సమక్షంలో కలత చెందినట్లు, మనస్సు కూడా కలత చెంది, ఈ ప్రపంచం ప్రదర్శనగా కనిపిస్తుంది. ఇది మొత్తం మానసిక మాయ విస్తరణ మాత్రమే; 'జీవితం' అనేది జల చలనం లాగా మెరుస్తుంది. శివుని ముందుగా, ఆదికారణం నుండే, చైతన్యం జ్ఞానానికి వంచితమై, సముద్రం నుంచి నీటి అలలుగా మెల్లగా ఉద్భవిస్తుంది. ఈ స్పందన నుండే జీవ చక్రం జన్మించి, మనస్సు అలకు చేరుతుంది; బ్రహ్మ సముద్రంలో, చైతన్య జలమే సృష్టి బుడగను ఉత్పత్తి చేస్తుంది. స్పష్టమైన, సమతుల్య స్థితిలో సింహము మెల్లగా ఉబ్బటం లాగా, బ్రహ్మంలో చైతన్య ప్రతిబింబం జ్ఞానంగా కనిపిస్తుంది. చైతన్యాన్ని 'చిత్' అని, జ్ఞానాన్ని 'చేత్యమ్' అని, జీవుని సంకల్పాల రూపమైన మనస్సుగా, బుద్ధిని జ్ఞానంగా, అహంకారాన్ని 'అహంకార'గా, మాయను 'మాయ'గా పిలుస్తారు. మొదట మనస్సు సూక్ష్మ భూతాలను సృష్టించి, ఈ ప్రపంచాన్ని ఉత్పత్తి చేస్తుంది—అది అసత్యమైనదైనా, నిజమైనదిగా కనిపిస్తుంది, గంధర్వ నగరంలా. చూపు లోపమున్నవాడు ఖాళీ స్థలంలో ముత్యాలు, నక్షత్రాలు చూస్తాడు; కలలో కలత లాగా, మనస్సు సంచరణ కూడా అలానే. శుద్ధాత్మ, సంతృప్తిగా, ప్రశాంతంగా, సమత్వంలో నిలబడుతుంది; ఏమీ గ్రహించకపోయినా, మాయను గ్రహిస్తున్నట్లు కనిపిస్తుంది—ఇది కలలో కలత లాంటిది. జాగృత స్థితిని ప్రపంచ జీవనంగా, 'నేను' భావనను కల స్థితిగా, మనస్సును సుషుప్తిగా, శుద్ధ చైతన్యాన్ని నాలుగవ స్థితిగా పరిగణిస్తారు. నాలుగవ స్థితికి మించి, శుద్ధ చైతన్యంలో చాలా కాలం నిలబడినవాడు, అక్కడ స్థిరంగా ఉంటూ, ఇక దుఃఖించడు. అందులోనే ఈ ప్రపంచం ఉద్భవించి, అందులోనే లయమవుతుంది; అక్కడే ఈ ప్రపంచం వికసిస్తుంది, ముత్యాల దండం దర్శనంలో కనిపించినట్లు. ఆకాశం అడ్డుకోకుండా వృక్ష వృద్ధికి కారణమైనట్లు, చైతన్యం కూడా, ఏమీ చేయకపోయినా, ప్రపంచ ఉనికి కారణమవుతుంది. ఇనుము దగ్గరగా ఉండి, అద్దంలో ప్రతిబింబానికి కారణమైనట్లు, చైతన్యం వస్తువులను గ్రహించడానికి సాధనమవుతుంది. విత్తనం మొలక, ఆకులతో ఫలాన్ని ఇచ్చినట్లు, శుద్ధ చైతన్యం వస్తువులు, మనస్సు, జీవుల ద్వారా మనస్సును ఉత్పత్తి చేస్తుంది. విత్తనం ఫలాన్ని ఇచ్చి, మళ్ళీ విత్తనమైపోయినట్లు, చైతన్యం, చేత్యము, మనస్సును విడిచి, తన స్వరూపంలో నిలబడుతుంది. అజ్ఞానం, జ్ఞానంలో విత్తనం వృక్షంలో విత్తనం లాగా తేడా ఉన్నా, ప్రపంచ మనస్సు, బ్రహ్మ మనస్సు మధ్య అలాంటి తేడా లేదు. జ్ఞానం కలిగినప్పుడు, అఖండ స్వరూపం ప్రకాశిస్తుంది, దీపం వెలుగులో రూప సౌందర్యం కనిపించినట్లు, శుద్ధ చైతన్య ప్రకాశిస్తుంది. భూమిలో దాచినదీ, ఆకాశంగా మారినట్లు, ఏ అజ్ఞానాన్ని పరిశీలించినా, అది పరమంగా మారుతుంది. క్రిస్టల్స్ క్రమంలో, స్వ కణాలను గ్రహించడం వల్ల అనేకంగా కనిపించినా, అవి స్వచ్ఛమైనవి; అలానే, బ్రహ్మ విస్తారంలో ప్రపంచం అనేకంగా కనిపిస్తుంది. బ్రహ్మనే అన్నీ; ప్రపంచం ఒక అఖండ గుళిక, విత్తనం లో ఫలం, ఆకులు, వృక్షాలు, కుర్చీలు, బుష్పాలు ఉండినట్లు. అహ్! ఈ ప్రపంచం ఎంత అద్భుతమైనది! అసత్యంగా కనిపించినా, నిజంగా కనిపిస్తుంది; ఎంత విశాలమైనది, ఎంత స్పష్టమైనది, ఎంత ప్రత్యేకమైనది, ఎంత సూక్ష్మమైనది! బ్రహ్మంలో, రూప స్వరూపం సూక్ష్మ భూతాల గుంపులుగా ప్రకాశిస్తుంది, అది అనివార్య కణాల సమూహంలా వెలుగుతుంది, వినబడినట్లు. ఓ ప్రభూ! ఆ వ్యక్తి ఎలా దూరమవుతాడు, ఆత్మ ఎలా స్థిరమవుతుంది, సహజ సిద్ధి ఎలా వస్తుంది చెప్పు. దాని స్వరూపం అసాధ్యమైనది, తన స్వరూపం తప్ప వేరే కాదు; ఎప్పుడూ అనుభవించకపోయినా, ప్రత్యక్షంగా కనిపించినట్లు ఉంటుంది. పిల్ల హృదయంలో 'హుల్లాస్', 'సభుల్లొ', 'ఘుల్లాఙ్ఘ' వంటి పదాలు స్పష్టంగా ఉద్భవించినట్లు, జీవుడు పరబ్రహ్మంలో ఉద్భవిస్తాడు. అది అసత్యమైనదిగా, శుద్ధమైనదిగా, కొలిచదగినదిగా నిలబడుతుంది, కానీ నిజమైనదిగా కనిపిస్తుంది; వేరుగా కనిపించినా, బ్రహ్మ విస్తార స్వరూపం నుంచి వేరుగా కాదు. కల్పన జీవుడు త్వరగా బ్రహ్మంగా మారినట్లు, జీవుడు త్వరగా మనస్సుగా మారుతుంది—దాని స్వరూపం ఆలోచన, జ్ఞానం. మనస్సు సూక్ష్మ భూతాల గురించి ఆలోచించడం మాత్రమే; అది త్వరగా తన స్వరూపాన్ని గ్రహిస్తుంది; ఈ సమూహం, గాలి తుంపర లాగా, ఆకాశంలో మెరుస్తుంది. ఇది ఖాళీని అనుభవిస్తుంది, అవసరపు కణంలా; దాని స్వరూపం అవగాహన, కాలం గుర్తుతో, ఆత్మలో స్థిరమవుతుంది. జీవుడు 'నేను ఎవరు?' వంటి పదాల అర్థాన్ని, అవయవాల అవగాహనను గ్రహిస్తాడు; అవగాహన వస్తువుల, పదాల నిజమైన అర్థాన్ని గ్రహిస్తుంది. ఈ విధంగా, చైతన్యం, మనస్సు, ప్రపంచం, బ్రహ్మ—all are woven together in one wondrous, subtle, and profound play, as revealed by these శాస్త్రవాక్యాలు.