కాలం అనేది మూడు సృష్టుల్లోనూ పరమేశ్వరుని యోగమయమైన లీల. అది కొన్నిసార్లు ఒకే రోజు-రాత్రిగా, మరికొన్నిసార్లు కేవలం ఒక నెలగా కనిపిస్తుంది. మరికొన్ని సందర్భాల్లో అది అనేక సంవత్సరాలుగా అనిపించవచ్చు; ఎవరికైనా అది చాలా చిన్నదిగా, మరొకరికి అత్యంత పొడవుగా, ఇంకొకరికి క్షణకాలంలోనే ముగిసిపోతుంది. ఈ విధంగా, మునివర్యా, దయతో నాకు సరిగ్గా వివరించండి. ఎందుకంటే, ఈ విషయాన్ని ఒక్కసారి విన్నా, మనస్సుకు శాంతి కలగదు—ఎలా అంటే, మట్టి ముద్దపై నీరు నిలవనట్టే. పాపరహితుడా, ఏదైనా వస్తువు మనకు ఎప్పుడైతే, ఏ విధంగా అనిపిస్తుందో, అదే విధంగా, అదే సమయంలో అనుభవించబడుతుంది. విషాన్ని ఎప్పటికప్పుడు చూస్తూ ఉంటే అమృతం కూడా విషంలా మారిపోతుంది; అలాగే శత్రువు కూడా స్నేహ భావనతో చూస్తే స్నేహితుడవుతాడు. ప్రతి వస్తువును మనం ఎలా ఊహించామో, దానికి తగిన రూపమే ఏర్పడుతుంది; దీర్ఘకాలపు అభ్యాసంతో అది విధికి లోబడి స్థిరపడిపోతుంది. ఈ చైతన్యం ఒకే స్వరూపమైనదిగా, మనం ఊహించినట్టే వ్యక్తమవుతుంది; అందువల్ల అక్కడ, దాని స్వభావం వల్ల, అది వెంటనే అలానే మారిపోతుంది. ఒక క్షణంలోనే అనేక యుగాలను ఎవరికైనా అనుభూతి వస్తే, అదే క్షణంలో ఆ యుగాలు ఉనికిలోకి వస్తాయి—ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు. ఒక కల్పం తానే తానుగా క్షణంగా భావిస్తే, ఆ కల్పం కూడా వెంటనే క్షణంగా మారిపోతుంది; ఎందుకంటే చైతన్యం తాను తీసుకున్న రూపాన్ని స్వీకరిస్తుంది. బాధపడే వ్యక్తికి ఒక రాత్రి యుగంలా అనిపిస్తుంది; ఆనందంగా ఉన్నవారికి అదే రాత్రి క్షణంలా గడుస్తుంది. కలలో ఒక క్షణం యుగంలా అనిపించవచ్చు, అలాగే యుగం కూడా క్షణంలా గడిచిపోవచ్చు. ఇదే విధంగా, నేను కూడా కలలోనే మరణానంతరం పుట్టడం, యువకుడిగా ఉండటం, ఒక స్థితిలో ఉండటం, వంద యోజనాల దూరం ప్రయాణించడం అనుభవించాను. హరిశ్చంద్రుడు ఒకే రాత్రిలో పన్నెండు సంవత్సరాలు అనుభవించాడు; లవణుడు ఒక్క రాత్రిలో వంద సంవత్సరాల ఆయుష్షు అనుభవించాడు. జీవకోటి అధిపతికి క్షణం అంటే మనువు యొక్క ఆయుష్షు; మనువు యొక్క ఆయుష్షు బ్రహ్మదినం; బ్రహ్ముడి ఆయుష్షు విష్ణువుకు ఒక రోజు మాత్రమే. ధ్యానంలో మనస్సు లయమైన యోగికి రోజూ-రాత్రులు, వస్తువులు, లోకాలు లేవు—అంతే కాదు, అతనికి తానే అన్న భావన కూడా ఉండదు. తీపిగా ఉన్నది చేదుగా భావిస్తే చేదుగా మారిపోతుంది; చేదుగా ఉన్నది తీపిగా భావిస్తే తీపిగా మారిపోతుంది. శత్రువును స్నేహభావంతో చూస్తే స్నేహితుడవుతాడు; స్నేహితుణ్ణి ద్వేషభావంతో చూస్తే శత్రువవుతాడు. మహాబాహువా, ప్రపంచం మనం ఎలా చూస్తామో అలా కనిపిస్తుంది. అభ్యాసం లేని విషయాలు—వేదపఠనం, అధ్యయనం వంటి వాటిని—మళ్ళీ మళ్ళీ జ్ఞాపకంలో ఉంచితే అవి మనలో లయమవుతాయి. అయోమయంతో బాధపడే ప్రయాణికులకు అవగాహన అనే పడవ ముందుకు నడుస్తుంది; కానీ అవగాహన లేకుండా అయోమయంతో ఉన్నవారికి అది కదలదు. ఖాళీదనం కూడా అవగాహన వల్ల నిండి కనిపిస్తుంది; కలలోని వారికి పసుపు లేదా తెలుపు రుచి వచ్చినట్టు అనిపిస్తుంది. పండుగ కూడా, మూర్ఖులకు, విపత్తులానే బాధను కలిగిస్తుంది; శరీరంలోని తత్త్వాలు కలతచెందితే, గోడలోనూ, ఆకాశంలోనూ, ప్రవర్తన కనిపిస్తుంది. అసత్య రాక్షసుడు అయోమయంతో ఉన్నవారి ప్రాణాన్నే దోచేస్తాడు; అవగాహన వల్ల కలలో కనిపించే స్త్రీ, నిజంగా ఉన్నట్టే ఆనందాన్ని ఇస్తుంది. అభ్యాసం వల్ల వచ్చినది అదే విధంగా స్థిరపడుతుంది; అది వాస్తవంగా లేదు—ఆకాశంలాంటి ఖాళీలో, చైతన్యంలో మాత్రమే ఉంది. ఈ లోకచలనం, ఆకాశంలో వంద కొమ్ముల గుర్రపు నీడలాటలా, కేవలం మనస్సు తడిమిన ప్రకంపన మాత్రమే, వాస్తవికమైనది కాదు. అసత్య జ్ఞాన రాక్షసుని దర్శనం రూపం లేనిది; ఇది కేవలం శరీర సంబంధిత పరిమితి, ఆటంకంగా, చీలికలతో కూడినది. ఈ ప్రకాశవంతమైన రూపం, కలలో చైతన్యానికి కనిపించే దర్శనం, నిద్రలో ఉన్నవారికి నూతనంగా ఉద్భవించినదిగా తెలుస్తుంది—ఇది మానవునికీ అలాగే అనిపిస్తుంది. చెక్కతో చేసిన స్థంభం చెక్కబడనప్పటికీ నిలువుగా ఉండినట్టే, పరమార్థ రూపమైన సృష్టి స్థంభం కూడా నిశ్చలంగా నిలుస్తుంది. బలమైన యోధులతో చుట్టుముట్టబడిన వ్యక్తి కలలో కలవరపడినట్టే, బ్రహ్మ సృష్టి కూడా జాగృతునికి గాఢ నిద్రలాంటి అనుభూతి కలిగిస్తుంది. పూలు, చెట్లు, లతల్లోని రసం శీతాకాలం ముగిసిన తర్వాత భూమిలో ఉండి, వసంతంలో ఉద్భవించునట్టు, సృష్టి కూడా పరమపదంలో స్థిరంగా ఉంటుంది. బంగారంలో ఉండే ద్రవత్వం బయటికి కనబడకపోయినా, అది లోపలే ఉంటుంది; అలాగే సృష్టి కూడా పరమాత్మలో, ఆకాశస్వరూపమైన స్వరూపంలో, అత్యంత సూక్ష్మంగా ప్రకాశిస్తుంది. శరీరానికి అవయవాల ఏర్పాట్లు వేరుగా లేనట్టే, ఈ లోకమూ ఆకాశస్వరూపమైన పరమాత్మతో వేరుగా లేదు. ఒక మనిషి కలలో మరొకరితో యుద్ధం చేసినట్టు, ఈ జగత్తూ సత్తా-అసత్తల స్వభావంతో, ఆకాశస్వరూపమైన పరమాత్మలో వ్యాపించి ఉంది. మహాయుగాల ఆరంభానికీ అంతానికి, ఈ రూపం—చైతన్య స్వరూపం—ఉద్భవిస్తుంది; ఆ తరువాత పరస్పర కారణత వల్ల అది అసత్యంగా, వాస్తవికంగా లేనిదిగా తెలుస్తుంది. ఈ ముక్త బ్రహ్మంలో, మరొక బ్రహ్మ జ్ఞాపకం వల్ల ఉద్భవిస్తే, ఆ జ్ఞాపకం కూడా కేవలం జ్ఞాన స్వరూపమే—అది సృష్టిలా కనిపించినా, నిజానికి అది కేవలం జ్ఞానమే. ప్రాచీన కాలంలో విదూరథ వంశము అందరికీ ఒకేలా ఎలా అనిపించిందో చెప్పండి. ప్రధానమైన అన్ని జ్ఞానాలు, ప్రధాన మనస్సును అనుసరిస్తాయి—ఎలా అంటే, పెద్ద తుఫాను వెనుక చిన్న గాలులు వెళ్ళినట్టే. పరస్పర అనుభవం ద్వారా, ఆ జ్ఞానాలు రాజు, ప్రజలు, మంత్రులు అందరిలోను ఒకే విధంగా ఏర్పడతాయి. అందుకే, విదూరథ నగరంలో వాస్తవాన్ని తెలిసిన వారు, “ఇదే మా రాజు, ఇలాంటి వంశంలో పుట్టాడు” అని అంటారు. చైతన్య స్వరూపంలో, కారణాన్ని వెతకాల్సిన అవసరం లేదు—ఎలా అంటే, గొప్ప రత్నానికి ప్రకాశం సహజంగా ఉన్నట్టే. ఈ వంశ సంప్రదాయాలు, రాజ్యాధికారం—all are the radiance of insight arising from Viduratha’s knowledge jewel. ఎన్ని జీవులు ఉన్నా, ఎటువంటి సృష్టిలో, ఎప్పుడు అయినా, చైతన్యం వ్యాపకత్వం వల్ల పరస్పర గుర్తింపు పొందుతారు. ఈ విధంగా, కాలం, సృష్టి, అనుభూతి, చైతన్యం—all are the wondrous play of the Supreme, and the world is as the mind perceives it.