జ్ఞానం, ఆకాశ స్వభావాన్ని కలిగి ఉండగా, జ్ఞేయమైనది కూడా ఆకాశ స్వభావమే. ఈ రెండు ఒకటిగా దర్శించబడతాయి. ఈరీతిగా, జ్ఞాతుడు ఆకాశంలా స్థిరంగా ఉంటాడు. భూమి మొదలైనవి లేనిది, స్వతంత్రంగా వెలుగుతున్న చైతన్య ప్రకాశమే ఇది. సాధించబడినదాని ద్వారా సాధించబడని దాని వల్ల ఏ ద్వైతం లేదు, నిజంగా ఏ సాధన కూడా లేదు. చైతన్యం, ఏ మార్గంలో ప్రయత్నిస్తే, బాహ్య రూపం కూడా అదే విధంగా ప్రదర్శించబడుతుంది. సృజనాత్మక అవగాహన ప్రవాహంలో విడుదలైనప్పుడు, ప్రయత్నం చేయకపోతే అది మేలుకోదు. ఈ లోకం, చైతన్య ఆకాశంలోనే ప్రతిఫలితంగా అర్థమవుతుంది; శుద్ధ స్వరూపంలో, అవగాహన ఆకాశంలో, చిన్న అణువు వరకు కూడా. అందువల్ల, ఈ మాయామోహంలో ఏ వాస్తవం, ఏ వాసన, ఏ స్థితి, ఏ విధి, ఏ శరీరధారణ, ఏ అనివార్యతను చెప్పగలరు? ఇది అంతా, యథావిధిగా, విడిపోకుండా, సంపూర్ణంగా కనిపిస్తుంటుంది; అనంతంలో ఇది మాయ మాత్రమే, కానీ నిజానికి మాయ కూడా లేదు. పూజ్యులు, మీరు పరమ దర్శనాన్ని వెల్లడించారు; అది, అగ్ని మండలంలో శీతలత ఇచ్చే చంద్రునిలా, దృశ్య వస్తువుల లోకంలో మంటను శాంతించిస్తుంది. చాలా కాలం తరువాత, ఈ అజరామర జ్ఞానాన్ని తెలుసుకున్నాను: ఇది ఏమిటి, ఎలా ఉందో, ఎప్పుడు, ఏ విధంగా ఉందో. బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠా, నేను ప్రశాంతంగా మారుతున్నట్టు అనిపిస్తుంది; భేదాలు లేని స్వేచ్ఛను పొందుతున్నట్టు అనిపిస్తుంది. ఈ అద్భుత కథనం, ఈ వివరణ, శాస్త్ర దర్శనంలో కనిపిస్తుంది. ప్రభూ, నాకు ఇంకా సందేహం ఉంది; మీరు అన్నింటిని తెలిసినవారు, దయచేసి చెప్పండి. మీ అమృతసమాన వాక్యాలను నా చెవుల ద్వారా పుచ్చుకుంటున్నా, ఇంకా తృప్తి లేదు. కాలం, మూడు సృష్టుల్లో, ప్రభువు యొక్క యోగ లీల మాత్రమే; కొన్నిసార్లు అది ఒక రోజు-రాత్రి, మరొకసారి ఒక నెల. మరొకసారి అనేక సంవత్సరాలు, కొందరికి చాలా చిన్నగా, మరొకరికి చాలా పొడవుగా, ఇంకొకరికి క్షణంలోనే ముగుస్తుంది. అందుకే, పూజ్యుడు, దయచేసి సరిగ్గా వివరించండి; ఎందుకంటే, ఒకసారి వినిపించాక, అది ప్రశాంతతను ఇవ్వదు, మట్టికట్టపై నీరు నిలవనట్టుగా. పాపరహితుడా, ఏది, ఎప్పుడు, ఎలా కనిపిస్తే, అదే విధంగా, అదే సమయంలో అనుభవించబడుతుంది. అమరత్వం, విషాన్ని ఎప్పటికప్పుడు చూస్తే, విషంలా మారుతుంది; శత్రువు, స్నేహ భావనతో చూస్తే, స్నేహితుడిగా మారుతుంది. ప్రతి వస్తువు ఎలా ఊహించబడుతుందో, అదే రూపాన్ని పొందుతుంది; దీర్ఘ సాధన వల్ల, అది విధికి లోబడుతుంది. ఈ చైతన్యం, ఒకే స్వరూపాన్ని కలిగి, ఊహించిన విధంగా ప్రదర్శించబడుతుంది; అందువల్ల, అక్కడ, అది త్వరగా అదే అవుతుంది, తన స్వభావమే కారణం. ఒక క్షణంలో, ఎన్నో యుగాలు కనిపిస్తే, అదే క్షణంలో ఆ యుగాలు కలుగుతాయి—ఇందులో సందేహం లేదు. ఒక కల్పం, క్షణంలా ఊహించుకుంటే, ఆ కల్పం త్వరగా క్షణంగా మారుతుంది; ఎందుకంటే, చైతన్యం నిజంగా తన ఊహించిన రూపాన్ని తీసుకుంటుంది. బాధపడుతున్నవారికి, ఒక రాత్రి యుగంలా అనిపిస్తుంది; ఆనందంలో ఉన్నవారికి, అదే రాత్రి క్షణంలా అనిపిస్తుంది. కలలో, క్షణం యుగంలా అనిపించవచ్చు, యుగం క్షణంలా గడిచిపోవచ్చు. ఇదే విధంగా, నేను మరణం తరువాత పుట్టడం, యువకుడిగా ఉండడం, ఒక స్థితిలో ఉండడం, వంద యోజనాలు ప్రయాణించడం—all కలలోనే అనుభవించాను. హరిశ్చంద్రుడు ఒక రాత్రిలోనే పన్నెండు సంవత్సరాలు అనుభవించాడు; లవణుడు ఒక రాత్రిలోనే వంద సంవత్సరాల జీవితం ఆనందించాడు. సృష్టి అధిపతికి ఒక క్షణం, మనువుకు జీవితం; మనువు జీవితం బ్రహ్మకు ఒక రోజు; బ్రహ్మ జీవితం విష్ణువుకు ఒక రోజు అని చెప్పబడింది. ధ్యానం ద్వారా మనస్సు లీనమైనవారికి, రోజులు-రాత్రులు, వస్తువులు, లోకం—ఇవన్నీ లేవు; యోగికి స్వరూపం కూడా లేదు. తీపిగా ఉన్నది, చేదుగా ఊహిస్తే చేదుగా మారుతుంది; చేదుగా ఉన్నది, తీపిగా ఊహిస్తే తీపిగా మారుతుంది. శత్రువు, స్నేహ భావనతో చూస్తే, స్నేహితుడిగా మారుతాడు; స్నేహితుడు, ద్వేష భావనతో చూస్తే, శత్రువుగా మారుతాడు. మహాబాహువా, లోకం ఎలా కనిపిస్తే, అలాగే ఉంటుంది. అభ్యాసం లేని వస్తువులు—శాస్త్ర పఠనం, అధ్యయనం—పునఃపునః అవగాహన వల్ల, నిశ్చయంగా అలవాటుగా మారతాయి. మాయలో చిక్కుకున్న ప్రయాణికులకు, అవగాహనతో నావ ముందుకు సాగుతుంది; అవగాహన లేకపోతే, నావ కదలదు. ఖాళీదనం, అవగాహన వల్ల నిండి కనిపిస్తుంది, కలను చూసేవారిలా; అవగాహన వల్ల పసుపు లేదా తెలుపు రుచిగా అనుభవించబడుతుంది. పండుగ, విపత్తు లాగా, మాయలో చిక్కుకున్నవారికి బాధను కలిగిస్తుంది; మూలికలు కలిగినవారికి, ప్రవర్తన గోడలో, ఆకాశంలో కనిపించ듯 ఉంటుంది. అబద్ధ రాక్షసుడు, మాయలో చిక్కుకున్నవారి ప్రాణాన్ని కూడా దొంగిలిస్తాడు; అవగాహన వల్ల, కలలోని మహిళ మేలుకున్నట్టు ఆనందాన్ని ఇస్తుంది. పునఃపునః అభ్యాసం వల్ల వచ్చినది, అదే స్థిరంగా ఉంటుంది; అది వాస్తవికం కాదు, ఆకాశంలా, చైతన్య ఆకాశంలోనే ఉంది. లోకచలనం, నూట అడుగుల గుడ్డగాలి గుర్రం నీడల ఆటలా, ఆకాశంలో వ్యాపించి, మానసిక కంపనం మాత్రమే—నిజమైనది కాదు. అబద్ధ జ్ఞాన రాక్షసుని దర్శనం రూపం లేనిది; ఇది శరీర పరిమితి మాత్రమే, అడ్డుపడే, చీలికలతో కూడినది. ఈ ప్రకాశవంతమైన రూపం, చైతన్యం కలలో చూసే దర్శనం, నిద్రలో ఉన్నవారికి కొత్తగా ఉద్భవిస్తుంది, మనిషికి కనిపించినట్టు. చెక్కతో తయారైన తునిక, చెక్కబడని, కదలకుండా నిలబడినట్టు, సృష్టి అనే పరమ సత్య తునిక కూడా కదలకుండా నిలబడుతుంది. మనిషి, శక్తివంతమైన యోధులతో చుట్టుముట్టబడి, కలలో కలవరపడినట్టు, బ్రహ్మ సృష్టి కూడా మేలుకున్నవారికి, గాఢ నిద్రలాంటి దుఃఖాన్ని కలిగిస్తుంది. గడ్డి, చెట్లు, తాడలు, వాటిలోని రసం, శీతాకాలం చివర భూమిలో ఉండి, వసంతంలో వెలుగులో నిలబడినట్టు, సృష్టి కూడా పరమ స్థితిలో స్థిరంగా ఉంటుంది. బంగారంలో ద్రవత్వం, అంతర్గతంగా ఉండి బయటకు కనబడని విధంగా, సృష్టి కూడా పరమ, ఆకాశ స్వభావ స్వరూపంలో, సూక్ష్మంలో వెలుగుగా నిలుస్తుంది. అవయవాల వ్యవస్థ, శరీరానికి వేరుగా లేని విధంగా, లోకం కూడా రూపరహిత, ఆకాశ స్వభావ స్వరూపమైన బ్రహ్మానికి వేరుగా లేదు.