వర్షాకాలంలో నదికి ఎన్ని అలలు ఉప్పొంగుతాయో, అవి ఎంత బలంగా, కలకలగా ప్రవహిస్తాయో, మనస్సు కూడా అలా ఊహలతో, కోరికలతో, అంతరంగపు ఉద్వేగాలతో నిండిపోతుంది. ఆ మనస్సులో ఎన్నో అశాంతి తరంగాలు, ఊహల ప్రభావంతో ఎప్పుడూ కదులుతూ ఉంటాయి. ఈ దురదృష్టమైన మనస్సు ఒక్కచోట నిలబడదు; అది ఆలోచనలు మారుతూ, అయోమయంగా, ఒకచోట నుండి మరొకచోటికి పరుగెత్తుతుంది. ఎవరైనా మనస్సును ప్రేరేపిస్తే, అది లోపల గాఢమైన దహనాన్ని కలిగిస్తుంది, చివరికి అది తానే తాను నాశనం చేసుకుంటుంది. దీపపు పొడి బూడిదగా మారినట్లు, మనస్సు కూడా అలా అంతమవుతుంది. ఇది ధర్మాధర్మాలను విచక్షణ లేకుండా, ఎదురొచ్చిన దేనికైనా అంధంగా ఆకర్షితమవుతుంది, రాజును అనుసరించే మూర్ఖుడైన భటుడిలా. మనస్సు చేసే అనేక క్రియల ద్వారా అది ఇంకా విస్తరిస్తుంది, పాముపాము విషం పాలలో కలిసినట్టు. మానవుడు స్నేహితులకైనా, అన్యులకైనా మంచిగా, మృదువుగా ఉంటాడు, మంచు తాకినట్టు, కాని అదృష్టం వచ్చినప్పుడు అది గట్టిగా మారుతుంది, తుఫాను మంచును కఠినంగా మార్చినట్టు. జ్ఞానులు, ధైర్యవంతులు, కృతజ్ఞులు, refined వ్యక్తులు, మృదువైన వారు—వారు రత్నాలవంటి వారు, కాని కొద్దిగా ధనికత వచ్చినప్పుడు వారు కూడా మురికి పట్టిన రత్నాలవారు అవుతారు. ప్రభుత్వం సుఖాన్ని ఇవ్వదు; అది దుఃఖానికే కారణం. అది లోపల నాశనాన్ని దాచుకుని ఉంటుంది, విషం మరణాన్ని తెచ్చినట్టు. ఈ లోకంలో ముగ్గురు అరుదైనవారు: సంపన్నుడై జన్మను తక్కువగా భావించబడని వాడు, ధైర్యవంతుడై గొప్పతనాన్ని ప్రదర్శించని వాడు, పక్షపాతంలేని శక్తివంతుడు. ఈ లోక జీవితం బాధపడేవారికి ప్రమాదకరమైన, ఘనమైన గుహ; మహా మాయలో మునిగిపోయిన గజరాజులకు ఇది విస్తారమైన వనము. ఇది శుభకర్మల పద్మానికి రాత్రి, దుఃఖపు ఉడుతకు చంద్రప్రభ, నిజమైన దృష్టికి తుఫాను, అలలతో ఉప్పొంగే నది. ఇది అయోమయ మేఘాలకు కొండ దారి, నిరాశకు విషం, సందేహాలకు క్షేత్రం, దుష్ట అనుభవాలకు గోతికుహరం. ఇది విరక్తి వల్లులకి మంచు, వక్రీకరణ పక్షులకు రాత్రి, వివేక చంద్రునికి రాహు, దయ పద్మానికి చంద్రకాంతి. ఇది వర్ణరూపాలలో ఆకర్షణీయమైన ఇంద్రధనుస్సు లాంటిది; మెరుపులా చంచలంగా, నాశనం చేసే స్వభావంతో, మూర్ఖతకు ఆధారంగా ఉంటుంది. ఇది స్థిరత లేని, ఆనందం లేని, మంగూస్ మధ్య మంగూస్ లాంటిది; భయంకరమైన మిరేజ్ లా, వేరుపాటు, తపన కలిగిస్తుంది. అలలాగా క్షణకాలం ఒక రూపం, వెంటనే మారిపోతుంది; దీపపు జ్యోతి లాగ, దాని కదలికలు గ్రహించటం చాలా కష్టం. సింహిలా యుద్ధానికి సిద్ధంగా, ఏనుగు రాజును పడగొట్టే దాహంతో, పదునైన ఖడ్గంలా చల్లగా, కఠినంగా, గుండెను చీల్చే ఆలోచనలతో ఉంటుంది. దురదృష్టం ఇతరుల వల్ల కదిలించలేని దృఢ సంకల్పంతో, దుర్మార్గపు అధిపతిలా గర్వంతో నిండినది. ఇలాంటి దురదృష్టంలో ఆనందం కన్నా దుఃఖమే ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. చీకటి శత్రువు తలుపు వద్ద దురదృష్టాన్ని తోసిపడేసినా, అది తిరిగి వస్తుంది; స్థానం కోల్పోయినా, అది మాలిన్యానికి ఆశ్రయంగా, నిస్సహాయంగా తిరుగుతుంది. ఆకర్షణీయంగా ఉండి మనస్సును ఆకర్షించినా, దానిని కేవలం కంజుషులు మాత్రమే పొందగలుగుతారు; అది క్షణంలోనే విరిగిపోతుంది. పాముల గూళ్ళో పుట్టిన దురదృష్టం, పువ్వుల వల్లి లాగా గోతిలోంచి పైకి వస్తుంది. జీవితం ఆకుపచ్చ ఆకుపై నీటి బొట్టు లాగా సున్నితమైనది; అది అకస్మాత్తుగా శరీరాన్ని వదిలిపోతుంది, పిచ్చివాడిలా వదిలేస్తుంది. ఇంద్రియాసక్తి, కామవిషంతో అలసిపోయిన, స్వీయవిచారణ లేని వారి జీవితంలో శ్రమ తప్ప మరొకటి లేదు. కానీ, యథార్థాన్ని తెలుసుకున్న, పరిమితి లేని స్థితిలో విశ్రాంతి పొందిన, భావాభావాలకు సమంగా ఉన్నవారికి జీవితం ఆనందాన్ని ఇస్తుంది. మునివర్యా! పరిమిత రూపాలతో, స్థిర సంకల్పంతో ఉన్న మనకు ఈ సంసార మేఘాల మధ్య జీవితం సంతృప్తిని ఇవ్వదు. గాలిని కట్టిపెట్టడం, ఆకాశాన్ని విడదీయడం, అలలను నెయ్యడం సాధ్యమైనా, జీవితం మీద నమ్మకం పెట్టడం అసాధ్యం. జీవితం శరదృతువులో మేఘంలా, దీపపు జ్యోతి లా, అలలాగా చంచలంగా, అనాసక్తంగా ఉంటుంది. నేను అలలో చంద్రబింబాన్ని పట్టుకోవచ్చు, మేఘంలో మెరుపు సమూహాన్ని అందుకోవచ్చు; కానీ విడిపోతున్న జీవితాన్ని పట్టుకోవడం అసాధ్యం. చంచలమైన మనస్సుతో జీవితం వెదుకుతూ, మూర్ఖుడు లోపలే దుఃఖాన్ని అన్వేషిస్తాడు, ముల్ల గర్భంలో కుందేలు పిల్లలా. సృష్టి సముద్రంలో సంసారపు నురుగు ఎప్పుడూ పైకి దిగిపోతుంది; రాజా! శరీర వల్లిలో జీవితం రుచి నాకు ఇష్టం కాదు. పొందదగినది, పొందిన తర్వాత మళ్లీ దుఃఖం కలిగించని స్థితిని పరమసంతృప్తి అంటారు; అదే నిజమైన జీవితం. చెట్లు, జంతువులు, పక్షులు కూడా జీవిస్తాయి; కానీ ఆలోచనలతో జీవించని మనస్సున్నవాడు మాత్రమే నిజంగా జీవిస్తాడు. ఈ లోకంలో ధార్మిక జీవితం గడిపేవారే నిజంగా జన్మించినవారు; మిగతావారు జన్మించనివారే, వారిని గాడిదలుగా భావించాలి. వివేకం లేనివారికి శాస్త్రం భారం, రాగానికి జ్ఞానం భారం, చంచల మనస్సు భారం, ఆత్మజ్ఞానం లేనివారికి శరీరం భారం. రూపం, ఆయుష్షు, మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం, కర్మ—all మూర్ఖులకు భారం, మోయువారికి మోయు లాంటిది, అవన్నీ దుఃఖానికే దారి తీస్తాయి. చంచలమైన మనస్సే విపత్తుల నివాసం; ఆయుష్షు వ్యాధులకు పటిష్టమైన స్థానం, వ్యాధి పక్షులకు గూడు. ప్రతి రోజూ అలసటను పారద్రోలుతూ, నిరంతరం జననపు గోతిని కాలమే తవ్వుతుంది, గుర్రపు సమాధిలా. శరీరాన్ని తీవ్రమైన వ్యాధులు లోపల నివసిస్తూ, దహనాన్ని కలిగిస్తూ, అరణ్యంలో పాములు గాలి తినే విధంగా శోషిస్తాయి. లోపలే ఉన్న చిన్నతనమైన దుఃఖాలు, పాత చెట్టును వంకర పురుగులు కొరికినట్టు మనల్ని బాధిస్తాయి. నిశ్చయంగా, మరణం అహంకారంతో పొంగిపోతున్న ఎలుకను పిల్లి ఎలా చూస్తుందో అలా చూస్తూ, దానిని వేగంగా హరించడానికి సిద్ధంగా ఉంటుంది.