ఓ రాఘవ, ఆ పరమ చైతన్యం, మనస్సును, అహంకారాన్ని, కల్పనను—all ఇవన్నీ స్వయంగా చైతన్యమే. అదే తనలోనే ఆహ్లాదకరమైన ఆశ్చర్యాన్ని, అందాన్ని ప్రదర్శిస్తూ, ప్రపంచమనే రూపంలో వ్యాపించి ఉంది. ఈ సృష్టిలోని సూక్ష్మ భూతాలనుండి, మనస్సు, అహంకారం, ఊహ వరకు అన్నీ చైతన్యమే; కనుక ద్వైతమా, అద్వైతమా అనే ప్రశ్నకు స్థానం లేదు. ‘నేను’, ‘నీవు’ అనే భావనలను విడిచి, కానీ సత్త్వాన్ని వదలకుండా ఉండుము. అప్పుడు ఉన్నదీ, లేనిదీ మధ్యలో మిగిలింది, దానికే నిజమైన అర్థం లభిస్తుంది. ప్రారంభంలో చైతన్యం తన స్వరూపంలోనే ఊహించబడింది; అది పరమ ఖండితమైన ఆకాశంలా కనిపిస్తుంది. దాని సత్త్వ, అసత్త్వాలను నేను గ్రహించగలను. ఈ చైతన్య-ఆకాశం, ఖగోళం, ప్రపంచం, కోరికలు, సముద్రాలు, దేవతలు, పర్వతాలు—ఇవన్నీ చైతన్యమే, ఆకాశ స్వరూపమే; వాస్తవంగా వేరే ఏదీ లేదు. ఏది ఏదినుండి ఉద్భవించిందో, అది దానికే భిన్నంగా ఉండదు; ఆ స్వరూపానికి భాగాలు ఉన్నా, భాగరహితత్వంపై చర్చ ఎందుకు? ఈ చైతన్యం ఎప్పుడూ కలుషితముకాదు, రూపముకాదు; ప్రపంచంలో కనిపించే ఏ రూపమూ దాని కాంతి ప్రతిబింబమే. మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం, భూతాలు, పర్వతాలు, దిశలు—ఇవన్నీ ఒక్కొక్కటి ప్రత్యామ్నాయ రూపాలే; ప్రపంచం యొక్క సత్త్వం చైతన్య స్వరూపంలోనే నిక్షిప్తమై ఉంది. ప్రపంచం అంటే చైతన్య స్థితి; చైతన్యం లేకుండా ప్రపంచం ఉండదు. ప్రపంచం చైతన్యం లేకుండా ఉంటే, చైతన్యం జడమైపోతుంది; కాని, సత్త్వంలో భేదం లేనందున, ప్రపంచం ఎలా ఉద్భవించగలదు? చైతన్యమనే ఈ అద్భుత లీలా, మరుజల ధాన్యంలా, జీవుడు, ప్రపంచం అనే ఏకైక సారంగా స్థిరపడింది. చైతన్య స్థితినుండి దాని స్వంత శక్తి—‘నేను’ అనే భావన—జనిస్తుంది; ఇదే జీవుడు, ఇది స్పందన, కర్మ స్వరూపం, అలాగే తెలిసికొనబడుతుంది. చైతన్యాన్ని మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారంగా, దాని పేర్లు, అర్థాలతో ఊహించినదంతా, వేరుగా, మార్పుగా కనిపించినా, వాస్తవానికి అది నిజంగా లేదు. చైతన్య స్పందన రూపంలో కర్త, కర్మ వేరుగా లేవు; కర్మ అనేది స్పందనమే, అదే వ్యక్తిగా గుర్తించబడుతుంది. జీవుడు అనగా చైతన్యంలోని స్పందన; అదే మనుషుల మనస్సు. ఈ మనస్సు, ఇంద్రియ స్వరూపమైనది, అనేక మార్గాల్లో సంచరిస్తుంది. చైతన్య కాంతి, నిశ్చలమైనది, వ్యత్యాసరహితమైనది, అదే ప్రపంచం; కారణ-కార్యాలు వేరుగా లేవు. నేను విచ్ఛిన్నముకాను, కాల్చలేను, తడపరాదు, ఎండిపోదు; నేను నిత్యుడిని, ఎప్పుడూ ఉన్నవాడిని, స్థిరుడిని, కదలని వాడిని—ఇది స్థిరమైన సత్యం. ఇక్కడ ప్రజలు వాదనలు చేస్తారు; వారు తమ మోహంలో వాదించనివ్వండి. మేము అలా సంచరించము; మోహరహితులు వెలిసిపోయారు. దృష్టమై, రూపమున్న దాంట్లో, అజ్ఞానం బలంగా ఉన్నప్పుడు, మార్పు, వ్యత్యాసాలు కలుగుతాయి; కానీ రూపరహితమైన, దాన్ని తెలిసిన చైతన్యంలో, చైతన్య ఆకాశంలో, సత్త్వ-అసత్త్వ మౌలికతలో అవి ఉండవు. చైతన్య కిరణాలు, విషయాల రుచి ద్వారా, కాలం మొదలైన శక్తులను ఉత్పత్తి చేస్తాయి; చైతన్య ఆకాశం, చైతన్య మధు, తన సొంత పుష్పాలను వికసింపజేస్తుంది. స్వయంగా, అద్భుతమైన చైతన్య ధనుస్సు తేజంగా మెరిసిపోతుంది, ఎవ్వరూ తాకకుండా; స్వయంగా, అద్భుతమైన చైతన్య మణి కారణం లేకుండా క్రియాశీలంగా ఉంటుంది. స్వయంగా, విలక్షణమైన చైతన్య స్పందన ఉద్భవిస్తుంది—చైతన్య గాలి, ఇది జడముకాదు; స్వయంగా, విభిన్నమైన చైతన్య ప్రవాహం ప్రవహిస్తుంది—చైతన్య జలం, ఇది ఏ కాలువకూ పరిమితముకాదు. స్వయంగా, అద్భుతమైన చైతన్య శిఖరం ఎత్తుగా ఏర్పడుతుంది, నిర్మించబడకుండా; స్వయంగా, మధురమైన చైతన్య కాంతి ఎప్పుడూ ప్రకాశిస్తుంది. చైతన్య కాంతి, ఎప్పుడూ స్వయంగా వెలిగే, స్వచ్ఛమైనది, జ్ఞానిలో జ్ఞానం ద్వారా ఉద్భవిస్తుంది, అజ్ఞానంలో అస్తమిస్తుంది. తన స్వంత స్థితిలో, అది జడాల్లో సుషుప్తి స్థితిని పొందుతుంది; తన స్వంత స్పందన లేదా నిశ్చలత ద్వారా, విస్తృతమైన చైతన్య ఆకాశం మనస్సుగా మారుతుంది లేదా స్వచ్ఛమైన అవగాహనగా మిగిలిపోతుంది. చైతన్య ప్రకాశమే ప్రపంచం ఉనికి-అనునికి ఆధారం; ప్రపంచం ఉంది, లేదు—అది చైతన్య ఆకాశపు ఖాళీ మాత్రమే. ప్రపంచం, చైతన్య కాంతి మహారూపంగా, ఉంది, లేదు; ఘనమైన చైతన్య గాలి స్పందనగా, ఉంది, లేదు. ప్రపంచం, ఘనమైన చైతన్య తిమిరం నలుపుగా, ఉంది, లేదు; చైతన్య సూర్య కాంతిగా, ఉంది, లేదు. చైతన్య ధూళి వల్లే ప్రపంచం పర్వతంగా, పరమాణువుగా భ్రమగా కనిపిస్తుంది; చైతన్య అగ్ని వేడి ప్రపంచ కాంతి; చైతన్య శంఖపు తెలుపు ప్రపంచ ప్రకాశం. ప్రపంచం అనగా చైతన్య పర్వతపు కడుపు; నీటి ద్రావణత చైతన్యంలో ప్రపంచం; చెరకు తీపి చైతన్యంలో ప్రపంచం; పాలు మృదుత్వం చైతన్యంలో ప్రపంచం. హిమపర్వతపు చలిలో ప్రపంచం చైతన్యంలో; అగ్ని దహనంలో చైతన్యంలో; నెయ్యి మృదుత్వంలో చైతన్యంలో; నదిలో అలగా చైతన్యంలో ప్రపంచం. ప్రపంచం అనగా చైతన్య మధురత; చైతన్య బంగారు అలంకారంలో ప్రపంచం; చైతన్య పుష్ప సుగంధంలో ప్రపంచం; చైతన్య వల్లి ఫలంలో ప్రపంచం. చైతన్య సత్త్వమే ప్రపంచ సత్త్వం; ప్రపంచ సత్త్వమే చైతన్య రూపం. ఇక్కడ వ్యత్యాసం, మార్పు ఉండవు; ఖగోళంలో మలినములేదు. అందువల్ల, సత్య స్వరూపంగా, మూడూ లోకాలు—నిజమైనవి, అప్రతీతమైనవి—అస్పష్టంగా ఉంటాయి; అవి స్వరూపంలో భేదం లేవు; కనుక సత్త్వం, అసత్త్వం అదే. ‘భాగం’, ‘మొత్తం’ అనే పదాల అర్థాలు కుందేలు కొమ్ముల వలె; ప్రత్యక్ష అనుభవాన్ని నిరాకరించదలచినవారు ఊహించేవి; వారిని తప్పుపడనివ్వండి. ప్రపంచం, పర్వతాలు, భూమి, నదులు, ప్రభువులు లేని చోట, ఒక్క చైతన్యమే ఉన్నప్పుడు, ఈదీ, అదీ అనే మోహం ఎలా కలుగుతుంది? చైతన్యం—even రాయి గుండెంత ఘనంగా ఉన్నా—తన స్వస్థానంలో స్పష్టంగా ఉంటుంది; అందులో అన్ని ప్రశాంతమైన ఏర్పాట్లు ఉంటాయి, రాయి లాగే. విషయాల విస్తారంలో, నీవు ఆకాశపు కణంలా; నీకు ‘నీవు’, ‘అది’, ‘నేను’, ‘ఆత్మ’, ‘సత్త్వం’, ‘అసత్త్వం’ అనే భావనలు లేవు. ఒక ఆకులో అనేక రేఖలు ఉన్నట్టుగా, ఈ చైతన్యం తన స్వరూపంలో భేదాన్ని, అభేదాన్ని కలిగి ఉంటుంది. ప్రత్యక్ష అనుభవం ద్వారా తెలుసుకో, చైతన్యమే అన్ని కారణ సమూహాలకు మూల కారణం; అది సృష్టికర్తకూ మూలమైనది; తన స్వభావంలో అది కారణరహితమైనది. ఈ చైతన్యం, ఇది వస్తువు కాదు, దాని అసత్త్వాన్ని మాటల్లోనూ స్థిరపరచలేరు; ఎందుకంటే, ఏది ఉన్నదో అది విత్తనంలా మొలకెత్తినదిగా కనిపిస్తుంది. ఇలా, రాఘవ, చైతన్యమే ప్రపంచానికి మూలం, ప్రపంచమే చైతన్య రూపం; ఏదీ వేరుగా లేదు, మార్పు లేదు—అన్నీ పరమ చైతన్య లీలే.