ఓ రాఘవ, వినుము. ఈ జగత్తు ఎలా ఉద్భవించిందో నేను నీకు వివరంగా చెప్పిపెడతాను. మౌనమైన, అత్యంత పవిత్రమైన పరమ స్థితి నుండే ఈ విశ్వం ఉద్భవించింది. ఆ స్థితిలో స్థూలమైన, చలించని, అజడమైనదే కారణంగా ఉండటం ఎలా సాధ్యం? అది సూర్యకాంతి నీడకు కారణమయినట్టు, అసంభవంగా ఉంది. కారణం లేకుండా ఫలితం ఎప్పుడూ ప్రకటించబడలేదు. ఏదైతే కారణం, అదే నిజంగా స్థిరంగా ఉంటుంది. అజన్మమైనదిగా కనిపించేదంతా చైతన్యకాంతి మాత్రమే. మనం కలలో చూస్తున్న లోకమూ చైతన్య ప్రకాశమే. ఆ లోపలి చైతన్య ప్రకాశం కలలో కనిపించే ప్రపంచమంతటినీ మాయగా చూపిస్తుంది. సృష్టి ప్రారంభంలో బ్రహ్మన్లో ప్రపంచ ప్రకాశం కూడా అలాగే వ్యాపించి ఉంటుంది. ఇక్కడ కనిపించేదంతా నిజంగా ఆత్మలోనే స్థిరంగా ఉంది. ప్రపంచం ఏ సమయంలోనూ ఉదయించదు, అస్తమించదు. నీటికి తేమ, గాలికి చలనము, వెలుగుకు ప్రకాశము సహజమైనట్లే, బ్రహ్మనే మూడు లోకాల సారము. కలలో దేవతను చూస్తామేమో, అలాగే మనసులో నగరాన్ని చూస్తాము. అలాగే ఈ ప్రపంచం కూడా పరమాత్మలో మన స్వయంగా ప్రకాశించే స్వరూపమే. ఇలా అయితే, బ్రహ్మన్, ఈ ప్రపంచాన్ని నిజంగా ఉందని మనం ఎందుకు నమ్ముతాం? ఇది కలలో అనుభూతి లాగా అవాస్తవమైనదే. దర్శనమున్నప్పుడు దర్శిత కూడా ఉంటాడు; దర్శిత ఉన్నప్పుడు దర్శనమూ ఉంటుంది. ఈ రెండింటి ఉనికితో బంధము, వాటిలో ఏదైనా లేనప్పుడు మోక్షము. వస్తువు అసంభవంగా మారక, మనస్సు దానిని వదలకపోతే, దర్శితలో దర్శనరాహిత్యం రాదు, మోక్షం కలుగదు. వస్తువు మొదట ఉద్భవించి, తర్వాత నశిస్తే, దాని జ్ఞాపకం వల్ల బంధనము మిగిలిపోతుంది. మనస్సు ఎక్కడ స్థిరపడితే, అద్దంలో ప్రతిబింబంలా అక్కడ సృష్టి జ్ఞాపకం ఉద్భవిస్తుంది. ప్రారంభంలో ఈ ప్రపంచం ఉద్భవించదు; అది స్వయంగా లేనప్పుడు, దర్శిత-దర్శనమనే మాయ లేకపోవడంతో మోక్షం సిద్ధిస్తుంది. కాబట్టి, ఓ ఆత్మజ్ఞానులలో శ్రేష్ఠుడా, ఈ అసంభవ మోక్ష భావనను తర్కంతో తొలగించి, ఈ ప్రపంచం అసంభవమని వివరించు. సృష్టి రూపంలో కనిపించే ప్రపంచం అవాస్తవమైనదైనా, అది ఎలా కనిపించిందో, రామా, నేను నీకు వివరంగా చెప్పిపెడతాను. ఈ ఉపదేశ వాక్యాల ద్వారా పూర్తిగా వివరించేవరకు, నీ హృదయంలోని మట్టికణాలు తేలిపోవు, సరస్సులో మట్టికణాలు కూర్చునట్లుగా. ఈ జగత్-సృష్టి మాయా అసత్యమని నీవు గ్రహించినప్పుడు, ధ్యానంలో ఏకాగ్రతతో స్థిరంగా ఉండి, లోకంలో నడచుకుంటావు. ఉనికీ, అనునికీ, పట్టుకోవడానికీ, వదిలిపెట్టడానికీ, స్థూల–సూక్ష్మతలకు, చలించేవాటికీ–నిలిచేవాటికీ, ఇవన్నీ నిన్ను తాకినా, అవి గిరిపర్వతాన్ని బాణాలు చీల్చలేని విధంగా నిన్ను చీల్చలేవు. ఒకే ఒక ఆత్మ మాత్రమే ఉంది; రెండవది లేదు, భావంలో కూడా లేదు. ఈ లోకం ఎలా కనిపిస్తుందో, రాఘవ, నేను నీకు వివరిస్తాను. ఆ మహాత్మనే ఈ సమస్తాన్ని వెలికితీస్తుంది; అవలోకన, సంకల్ప, మనస్సు అనే వెలుగుకు నిలయంగా ఉండి, అన్ని రూపాలలో తానే ఉద్భవించి, తానే లయమవుతుంది. ఆ పరమ, శాంతమైన, పవిత్రమైన స్థితి నుండి ఈ విశ్వం ఎలా ఉద్భవించిందో, నీ బుద్ధి ద్వారా విను. నిద్రలో కలలాగా, బ్రహ్మనే సృష్టిగా ప్రకాశిస్తుంది; అన్నీ ఏకరూపంగా, శాంతంగా ఉంటాయి—ఇప్పుడు దాని క్రమాన్ని విను. ఆ అనంత, స్వయంవిలసితమైన చైతన్యరత్నానికి, సహజంగా నిరంతరమైన ఉనికే ఉంది. ఆ స్వరూపంలో, ఏదో ఒకటి అవగాహనకు వస్తున్నట్టు అనిపిస్తుంది, కానీ వాస్తవంగా పట్టుకోబడదు; ఇది చైతన్య చలనం సంకేతం, సూక్ష్మ జ్ఞానం సూచన. భవిష్యత్తులోని వస్తువుల సంకల్ప రూపంలో, అది స్వల్పమైన భావ రూపం దాల్చుతుంది; అది ఆకాశం కన్నా సూక్ష్మం, పవిత్రం, భవిష్యత్తులోని అన్నిటినీ ప్రకాశింపజేసేది. ఆ పరమ సత్త్వం, సత్త్వతీతంగా ఉండి, చైతన్య వైపు మలుచుకుంటుంది; అందువల్ల అది అవగాహనకు తగినదిగా మారుతుంది. తర్వాత, ఘనమైన అవగాహన ద్వారా, భవిష్యత్తు జీవుడు మొదలైన పేర్లు పొందుతుంది; ఇది ఆత్మ స్వీయ సంకల్పమే, పరమ స్థితి నుండి దిగివచ్చినది. అది తన ఏకరూప భావనలో స్థిరంగా ఉండగా, ఆ వాస్తవ స్వభావం వల్ల, ఈ సూక్ష్మ శరీరాలు అందులో స్థిరంగా ఉంటాయి. దీనితో వెంటనే, ఖాళీ ఆకాశం ఉద్భవిస్తుంది; ఇది శబ్దాది గుణాలకు విత్తనంగా, భవిష్యత్తులో వ్యక్తీకరించబడే వస్తువులకు మూలంగా ఉంటుంది. అక్కడే ‘నేను’ అనే భావన, సమయం కూడా ఉద్భవిస్తాయి; ఇవే లోకాన్ని పోషించడానికి, భవిష్యత్తు వస్తువులకు మూల విత్తనాలు. ఆ పరాశక్తి, స్వయంఅవగాహన రూపమై, ఈ మాయా మాలికగా, అసత్యమైనదిగా కనిపిస్తూ, ప్రకాశిస్తుంది. ఈ విధమైన ఆ చైతన్యమే సంకల్పవృక్షానికి విత్తనం; అక్కడ అహంకార సారం వాయువు వలె కదిలి పనిచేస్తుంది. అహంకారంతో కూడిన చైతన్యం, ఆకాశంలో ఉన్న శబ్దసూక్ష్మ తత్త్వాన్ని ధ్యానించటం ద్వారా, క్రమంగా ఘనతను సంతరించుకొని, ఆకాశసూక్ష్మ తత్త్వాన్ని రూపొందిస్తుంది. ఇది భవిష్యత్తులో వస్తువుల వృక్షానికి విత్తనం; పదబంధాలు, వాక్యాలు, ఛందస్సులు, వేదగణాలుగా పరిణమిస్తుంది. అదే విశ్వ వైభవం శబ్దరూపంలో ఉద్భవిస్తుంది; అనేక వస్తువుల రూపంలో వ్యాపించి, అనేక శబ్దాల ద్వారా పరిణమిస్తుంది. ఆ చైతన్యమే, దాని సహచరులతో కలసి, ‘జీవ’ అనే పదంతో సూచించబడుతుంది; భవిష్యత్తు శబ్దవస్తువుల మాలిక ద్వారా, భౌతిక తత్త్వాల వృక్షానికి విత్తనంగా నిలుస్తుంది. ఆ తర్వాత, చతుర్దశ ప్రాణి వర్గాలు ఆకాశంలో వ్యాపించి, లోకగర్భంలో అనేక యంత్రాలుగా విస్తరించబడతాయి. పేరు-రూపాల సారాన్ని ఇంకా పొందని ఆ చైతన్యం, జీవరూపంగా ప్రకాశిస్తుంది; అదే చైతన్యం, స్పర్శ భావన ద్వారా, క్షణంలోనే స్పర్శసూక్ష్మ తత్త్వంగా మారుతుంది. వాయువు తత్త్వ విస్తరణమే, ఒక్క బ్రాంచ్గా ఉన్న స్పర్శ వృక్షానికి విత్తనం; దానినుంచి సమస్త ప్రాణుల కర్మచలనం వ్యాపిస్తుంది. చైతన్యం అనుభవాల ద్వారా ప్రకాశాన్ని ప్రదర్శించిన చోట, అది అగ్ని సూక్ష్మ తత్త్వంగా మారి, భవిష్యత్తులో పేర్లకు అర్థాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. ఇలా, ఓ రామా, ఈ జగత్తు పరమాత్మ స్వరూపంలో కల మాయలా ప్రకాశిస్తూ, నిత్యంగా ఆత్మలోనే స్థిరంగా ఉంది.