ఓ రామా! ఈ జగత్తును చూచే వాడు, చూసే వస్తువు—ఈ రెండింటిని పరస్పరంగా కలిపి, ఆ ద్వంద్వం పూర్తిగా లయమైపోయినప్పుడు, మిగిలేది పరమశాంతమైన నిర్వాణమే. ఈ జగత్తు నిజంగా ఎప్పుడూ ఉద్భవించదని, అది కేవలం బ్రహ్మస్వరూపంలోనే నిత్యం నిలిచి ఉంటుందని నీవు అడిగావు. దీనిని తర్కబలంతో ఎలా గ్రహించాలి? అది స్థిరమవ్వడానికి ఏ మార్గముంది? ఇది పూర్తిగా తెలిసినవాడికి మరే సాధన అవసరం ఉండదు. చాలాకాలంగా అజ్ఞానమనే వ్యాధి మనస్సులో బలంగా వేరుపట్టింది. కానీ విచారణ రూపమైన మంత్రంతో దానిని పూర్తిగా వేరుకుపోయేలా చేయవచ్చు. ఇది ఒక్కసారిగా పూర్తిగా తొలగిపోదు; పర్వతాన్ని ఎక్కడం, దిగడం ఎంత సమానమైన శ్రమతో జరుగుతుందో, ఇదీ అలానే క్రమంగా నశించాలి. అందుకే సాధన, తర్క, విచారణ ద్వారా ఈ జగత్ప్రమాదాన్ని శాంతింపజేయవచ్చు. ఇది ఎలా జరుగుతుందో ఇప్పుడు నేను నీకు వివరించబోతున్నాను. ఓ రామా! జ్ఞానం కలిగించేందుకు నేను నీకు ఒక కథను చెబుతాను. దాన్ని శ్రద్ధగా వినిపించు; నీవు నిజంగా విముక్తుడవుతావు, జ్ఞాని అవుతావు. ఇప్పుడు ఉద్భవం అనే అంశాన్ని నేను వివరించబోతున్నాను. ఏదైనా ఉద్భవించినట్లైతే, విముక్తుడైనవాడు దానిని అధిగమిస్తాడు. ఈ జగత్ప్రమాదం ఉద్భవించినట్టు కనబడుతుంది గాని, వాస్తవంగా అది జనించలేదు. దీనిని ఉద్భవం అనే భాగంలో నేను వివరించబోతున్నాను. ఇక్కడ కనిపించే ఈ జగత్తు—చైతన్యవంతమైనదైనా, స్థావరమైనదైనా, దేవతలు, దానవులు, కిన్నరులు, అన్ని రూపాలూ—అన్నీ మహాప్రళయ సమయానికి రుద్రాదుల ద్వారా మార్పుకు లోనై, అస్తిత్వం కోల్పోయి, ఎక్కడికో కనబడకుండా పోతాయి. అప్పుడు మిగిలేది నిశ్శబ్దంగా, ఆవిష్కృతంగా, లోతుగా ఉంటుంది; అందులో వెలుగు, చీకటి రెండూ ఉండవు; అది పేరుతో పిలవలేని, అవ్యక్తమైన ఒకటి మాత్రమే మిగులుతుంది. అది శూన్యమూ కాదు, ఆకాశమూ కాదు, చూసేది కాదు, చూసేవాడూ కాదు; భూతపదార్థాల సముదాయమూ కాదు; అది అనంతంలోనే నిలిచి ఉంటుంది. దాని స్వరూపాన్ని వివరించలేము; అది పరిపూర్ణమైన పరిపూర్ణత; అది సత్తా కాదు, అసత్తా కాదు, రెండూ కాదు, లేకపోవడమూ కాదు, అది ఎక్కడా నిలిచే చోటు కాదు. అది నిర్విషయమైన స్వచ్ఛమైన చైతన్యం, అనంతమైనది, వయస్సు లేనిది, మంగళకరమైనది; అది ఆది, మధ్య, అంత్యములేనిది, ఆధారంలేనిది, బాధలేనిది. అందులోనే ఈ జగత్తు మెరిసిపోతుంది—ఒక ముత్యానికి, రాజహంసకు చూపులో ఎలా మెరుస్తాయో అలా; అది ఇదే, అయినా ఇదికాదు; అది దైవస్వరూపం, సత్-అసత్తు రెండింటి స్వభావమున్నది. దానికి చెవులు, నాలుక, ముక్కు, చర్మం, కళ్ళు లేవు, అయినా అది ఎక్కడా, ఎప్పుడూ విని, రుచి చూసి, వాసన పుట్టించి, తాకి, చూస్తూ ఉంటుంది. అదే తేజస్సుతో సత్-అసత్తు రూపాల్ని వెలిగించేది; ఆది లేని, అంత్యం లేని, కఠినమైన, రంగులేని సృష్టిని అదే గ్రహిస్తుంది. తనలోనే నిత్యప్రభయుతో నిలిచిన స్వరూపాన్ని, మధ్యభాగంలో ఉన్న నక్షత్రంలా, అరచూపుతో గ్రహించినవాడు, ఈ జగత్తును కేవలం ఒక భ్రమగా చూస్తాడు. సమస్తాన్ని వ్యాపించిన పరమాత్మకు మరో కారణం లేదు—ముందు ఉన్న కుందేలు కొమ్ముల్లేని విధంగా; జగత్తు కేవలం అలలు నీటిపై ఏర్పడినట్టు ప్రభావంగా మాత్రమే కనిపిస్తుంది. మనస్సు పాత్రలో స్వచ్ఛమైన చైతన్యదీపం నిరంతరం వెలిగితే, ఆ వెలుగు మాత్రమే మూడు లోకాలను ప్రకాశింపజేస్తుంది. ఇతడిని లేకుండా, సూర్యుడు, ఇతరులు వెలిగినా, అవి చీకటిలా ఉంటాయి; ఇతడి సమక్షంలోనే మూడు లోకాలూ మాయాచిత్రంలా కనిపిస్తాయి. ఇతడిలోనే జగత్ప్రభావం కదలికలో ప్రబలంగా, నిశ్చలతలో అంతర్గతంగా కనిపిస్తుంది—దీపాన్ని తిప్పినప్పుడు ఏర్పడే అగ్నివలయం లాంటిది. ఇతడి స్వభావం స్వచ్ఛమైన, అవినాశి, సమస్తాన్ని వ్యాపించే మహాత్మ; జగత్తు సృష్టి, లయ ఇతడి క్రీడ; కదలిక, నిశ్చలత ఇతడి తత్త్వం. ఇతడి సత్తా వాయువులా అన్ని చోట్ల కదలికగా, నిశ్చలతగా వ్యాపించి ఉంటుంది; పేరు వేరు అని చెప్పినా, వాస్తవంగా వేరేది ఏమీ లేదు. ఇతడు ఎప్పుడూ మేల్కొన్నవాడు, ఎప్పుడూ నిద్రలో ఉన్నవాడు, ఏ సమయంలోనూ మేల్కొననివాడు, నిద్రించనివాడు కాదు. నిశ్చలమైనది మంగళకరమైనది, శాంతమైనది; కదిలే జగత్తు మూడు లోకాలకు ఆధారం. కదలిక, నిశ్చలత ఆట ఇతడే; అన్ని రూపాలను ఇతడే నింపుతున్నాడు. పువ్వులో పరిమళం పువ్వు వాడిపోతే పోయిందని కాదనలేం; తెల్లని వస్త్రంలో తెలుపు ఉండి, పట్టుకోలేని విధంగా ఉంటుంది. ఇదీ అంతే. ఇతడు మౌనవాడిలా ఉండి మాట్లాడేవాడు; ఆలోచన చేసేవాడు, అయినా రాయిలా నిశ్చలుడు; అనుభవించేవాడు, అయినా ఎప్పుడూ తృప్తుడు; కర్తవాడు, అయినా ఏమీ స్వంతం లేనివాడు. అయితే, ఇతడికి అవయవాలు లేవు, అయినా అన్నీ ఉన్నట్టు; వెయ్యి చేతులు, కళ్ళు ఉన్నట్టు; ఏదీ స్థిరంగా లేకపోయినా, ఇతడే మొత్తం జగత్తుని వ్యాపించేవాడు. ఇంద్రియబలము లేకపోయినా, అన్ని ఇంద్రియకార్యాలు ఇతడివే; మనస్సు లేకపోయినా, అన్ని మనోనిర్మిత మార్గాలు ఇతడివే. ఇతడిని గ్రహించలేకపోతే, సంసారసర్ప భయాలు కలుగుతాయి; ఇతడిని దర్శించినపుడు, ఆ భయాలు పూర్తిగా పారిపోతాయి. ఈ విస్తృతమైన, ప్రకాశవంతమైన, దీపంలా స్థిరంగా ఉన్న సాక్షిలోనే అన్ని క్రియలు జరుగుతాయి; ఇతడు ఉన్నపుడు కదలికతో అన్ని ఇతర కార్యాలు ఉద్భవిస్తాయి. ఇతడి నుండే పాత్రలు, వస్త్రాలు, వందలాది వస్తువులు, సముద్రంలో అలలు, చినుకులు, తరంగాలు, ఉప్పెనలు ఎలా ఉద్భవిస్తాయో అలా ఏర్పడతాయి. అదే ఒక్కటి, వందలాది వస్తువుల మోహంతో వేరేలా కనిపిస్తుంది—బంగారం కంకణం, కడయలు, పాదసరం రూపంలో వేరు వేరు అనిపించినట్లు. నీవు ఒకే పరబ్రహ్మ ప్రకాశానికి సారూప్యమవు; నేను, ఈ జనులు, ఇతరులూ—all are one; ఎవరు నీవు కాదు, నేను కాదు, వీళ్ళు కాదు అనిపిస్తే, అది ఆత్మజ్ఞానం లేమి వల్లే. కానీ అసలైనదైతే, అంతా ఒకటే. అదే ఒకటి వేరు, వేరు కానిది, ఉన్నది, లేనిది, నశ్వరమైనది—నీటిలో అలలు ఎలా ఉద్భవిస్తాయో, కనిపించే జగత్తు కూడా అలా. దానివల్లే కాలమాపన, కనిపించేవాటికి రూపం, మనోమాపన, అన్ని వెలుగులకూ వెలుగు ఉద్భవిస్తాయి. నీవు ఏ కార్యాన్ని, రూపాన్ని, రుచి, వాసన, స్పర్శ, శబ్దం, చైతన్యం అనుభవిస్తావో, అది అదే దేవుడు; నీవు తెలిసినదానికీ, తెలిసే శక్తికీ, అది అదే పరమాత్మ. ద్రష్ట, దర్శనం, దృశ్యముల మధ్య నిలిచిన ఆ జ్ఞానాన్ని నీవు పట్టుకుని ఉండగలిగితే, ఓ మహాత్మా! నీవే నీ స్వరూపాన్ని తెలుసుకుంటావు.