ఈ జగత్తు అంతటిలో వెలిగే సూర్యునిగా అది ప్రకాశిస్తుంది. విష్ణువుగా మారి మూడూ లోకాలను కాపాడుతుంది. రుద్రుడిగా అవతరించి అన్నిటినీ లయముచేస్తుంది. పద్మభూదేవుడిగా, అంటే బ్రహ్మగా, సర్వ సృష్టికి మూలంగా నిలుస్తుంది. ఆ పరమాత్మ తానే ఆకాశమై మారి, వాయువుల ప్రవాహాన్ని, నక్షత్రాలను, దేవతలను, రాక్షసులను నిలబెడుతుంది. పర్వత శ్రేణుల రూపంలో ప్రపంజానికి రక్షకులైన దిక్పాలకులకు నివాసమవుతుంది. భూమిగా మారి, ఈ లోకముల నిరంతర ప్రవాహాన్ని మోయగలదు. గడ్డిపువ్వులూ, చెట్లూ, వల్లుల రూపంలో ఫలములను కలిగిస్తుంది. నీటి రూపంలో, అగ్నిరూపంలో అది వెలిగుతూ, కరిగిస్తూ, ప్రవహిస్తూ ఉంటుంది. చంద్రుడిగా సుధను ప్రసరిస్తుంది; మరణముగా విషమును, అపాయమును కలిగిస్తుంది. వెలుగు ఆశను చూపిస్తుంది; చీకటి అంధకారాన్ని వ్యాపింపజేస్తుంది. శూన్యమై ఆకాశ స్వభావంగా మారుతుంది; పర్వతమై అధికంగా అడ్డుపడుతుంది. చలించునది మనస్సుగా, నిలిచినది అచలమూర్తిగా అవుతుంది. సముద్రమై భూమిని ఒక స్త్రీ చేయి చుట్టిన వడిగా చుట్టిపడుతుంది. పరమ సూర్యుని స్వరూపంగా వెలిగిస్తూ, అంతర్గతంగా ప్రకాశాన్ని వ్యాపింపజేస్తూ, లోక భయాల ప్రవాహం ఉప్పొంగినా ప్రశాంతంగా ఉంటాడు. ఇక్కడ కనిపించేది, భవిష్యత్తులో కనిపించేది, గతంలో కనిపించిందీ—మూడు కాలాల్లో కనబడేది—అన్నీ వాస్తవానికి అదే పరమాత్మ. బ్రహ్మన్! ఇది ఎలా సాధ్యమవుతుందో నాకు అర్థం కావడం లేదు. ఇది గ్రహించడానికి కష్టమైన, దుర్లభమైన దృష్టి. ఇది నిశ్చయమే. ఇదే మోక్షం, రామా. ఇదే బ్రహ్మం. ఇదే నిర్వాణమని వేదాంతులు చెబుతారు. అది ఎలా పొందాలో విను. ఏదైనా వస్తువుని ‘నేను’, ‘నా’ అనే భావంతో చూస్తే, అది ఉన్నట్టే కనిపించినా, బుద్ధి ద్వారా అది ఉద్భవించనిదే అని గ్రహించాలి. దేహరహిత ముక్తులు మూడు లోకాలను పొందినపుడు, ఓ జ్ఞానశ్రేష్ఠ రామా, వారు సృష్టిస్థితిని సాధించినవారే. మూడు లోకాలు ఉంటే, అవి తమ వాస్తవికతను పొందాలి. అయితే, అక్కడ ‘మూడు లోకాలు’ అనే భావమే లేనప్పుడు— అక్కడ మూడు లోకాల స్థితి ఉన్నప్పుడు, ‘బ్రహ్మం’ అనే భావన ఎలా కలుగుతుంది? కాబట్టి, వేరే ప్రపంచ భావన అక్కడ సాధ్యమే కాదు. నిజంగా పరమార్థాన్ని తెలిసినవానికి ఈ జగత్తు బ్రహ్మమే—అఖండమైనది, శాంతమైనది, రూపమాత్రమైనది, ఆకాశంలా నిర్మలమైనది. బంగారు వడిని పరిశీలించినప్పుడు, వడితనం అనే ప్రత్యేకతను బంగారం కాకుండా ఎప్పుడూ చూడలేదు. అలాగే, నీటిని తప్ప వేవ్ అనే ప్రత్యేకతను నేను చూడలేదు; మీరు వేవ్ అనేది చూస్తారు గానీ, వాస్తవానికి అది లేదు. గాలిని తప్ప కదలిక అనే స్వతంత్రత ఎక్కడా లేదు; గాలి కదలికే. అందువల్ల జగత్తు వాస్తవంలో లేదు. శూన్యతే ఆకాశ స్వభావం, వేడి ఎడారి స్వభావం, వెలుగు అగ్ని స్వభావం—అలాగే బ్రహ్మమే మూడు లోకాల స్వభావం. ఓ మహర్షీ! ఈ జగత్తు లేనిది అని గ్రహించడం వల్ల మోక్షం ఎలా కలుగుతుంది? ఆ పరమ మార్గాన్ని నాకు వివరించండి. పరిచ్ఛేదానికి లోనైన దృష్టికర్త, దృష్ట్యాదులు పరస్పరం లయమై, ద్వైతం నశించినప్పుడు, మిగిలేది నిర్వాణమే. కాబట్టి, ఈ జగత్తు అనే దృష్ట్యాది ఎలా వాస్తవంగా ఉద్భవించదో, బ్రహ్మం ఎలా తన స్వరూపంలో నిత్యంగా ఉంటుందో చెప్పండి. ఇది తర్కంతో ఎలా తెలిసేది, ఎలా స్థిరపడేది? ఇది తెలిసినపుడు ఇంకేమీ చేయాల్సిన అవసరం ఉండదు. దీర్ఘకాలంగా అజ్ఞాన వ్యాధి మనస్సులో వేరుకట్టింది; విచారణ మంత్రంతో అది పూర్తిగా తొలగించబడుతుంది. ఒక క్షణంలోనే పూర్తిగా తొలగించలేము; పర్వతాన్ని ఎక్కడం, దిగడం సమానంగా ప్రయత్నంతో జరుగుతుంది. అందువల్ల, సాధన, తర్క, విచారణ ద్వారా జగత్తు పట్ల మాయా నివారించబడుతుంది; ఇది ఎలా జరుగుతుందో విను. ఓ రామా! జ్ఞానోదయానికి నేను నీకు ఒక కథ చెబుతాను. దాన్ని వినిపిస్తే, నీవు ముక్తుడవూ, జ్ఞానవంతుడవూ అవుతావు. ఇప్పుడు ఉద్భవ భాగాన్ని వివరించబోతున్నాను; ఏది ఉద్భవిస్తుందో, ఆది ముక్తుడు అధిగమిస్తాడు, రామా. ఈ జగత్తు మాయా ఉద్భవించినట్టు కనిపిస్తుంది; కానీ వాస్తవానికి అది అజన్మా. ఉద్భవ భాగంలో నేను దీన్ని వివరించబోతున్నాను. ఇక్కడ కనిపించేది—ఈ జగత్తు, చలించునదీ, నిలిచినదీ, అన్ని రూపాలూ, దేవతలు, రాక్షసులు, కిన్నరులు— మహాప్రళయం వచ్చినప్పుడు, రుద్రుడు మొదలైన వారి ద్వారా, అవన్నీ లీనమై, కనిపించకుండా, ఎక్కడికో అంతర్ధానమైపోతాయి. అప్పుడు మిగిలేది స్థిరంగా, లోతుగా ఉంటుంది; అక్కడ వెలుగు, చీకటి ఏదీ వ్యాపించదు; ఒక్కటి మాత్రమే, అవ్యక్తంగా, పేరులేని దివ్యమైనది మిగిలిపోతుంది. అది శూన్యం కాదు, ఆకాశం కాదు, దృష్ట్యాది కాదు; అది భూతాల సమూహమూ కాదు, అది అనంతంలో నిలిచినది. దాని స్వరూపాన్ని వివరించలేం; అది పరిపూర్ణమైనది; అది సత్తా కానీ, అసత్తా కానీ, రెండూ కానీ, నివాసమూ కాదు. అది విశుద్ధ చైతన్యం, అప్రపంచం, అనంతం, వృద్ధాప్యరహితం, మంగళకరం; ఆదిమధ్యాంతరహితం, ఆధారములేని, బాధలేని స్వరూపం. దాంట్లోనే జగత్తు ప్రకాశిస్తుంది—పెర్లూ, హంసలా దృష్టిలో; అది ఇదే, అయినా ఇదే కాదు; అది దైవం, సత్తా, అసత్తా రెండూ కలిసిన స్వరూపం. వాడికి చెవులు, నాలుక, ముక్కు, చర్మం, కళ్ళు లేవు; అయినా ఎప్పుడూ, ఎక్కడైనా వాడు విని, రుచి చూసి, వాసన పడి, తాకి, చూస్తూ ఉంటాడు. అతని వెలుగు వల్లే సత్తా, అసత్తా రూపాలు అనుభూతి చెందుతాయి; అతనే ఆది లేని, అంతం లేని, రంగులేని, కఠినమైన సృష్టిని గ్రహిస్తాడు. వాడు అరచూపుతో తన నిజ స్వరూపమైన నిత్య ప్రకాశ స్వరూపాన్ని గ్రహించినప్పుడు, మధ్యమధ్యలో మెరిసే నక్షత్రంలా, జగత్తును రూపమాత్రంగా చూస్తాడు. అఖిల విశ్వాధిపతికి వేరే కారణం లేదు—ముసలి కొమ్ము లేనట్టే; ఈ జగత్తు కేవలం ప్రభంజనపు తరంగాల్లా, నీటిపై అలలు లాగానే ఉంది. ఇలా, పరమాత్మ యొక్క అనాది, అనంత, నిరాకార, నిర్గుణ స్వరూపాన్ని వేదాంతులు వివరించారు. జగత్తు, దాని ఉద్భవం, లయ—all are but the play of that One, ever-pure, ever-free.