ఓ రామా, జీవన్ముక్తుడు ఎవరు అని యోగవాశిష్ఠంలో వివరణగా చెప్పబడింది. ఆకర్షణ, ద్వేషం, భయంతో కూడిన కర్మలను చేస్తూ, అంతరంగా ఆకాశంలా నిర్మలంగా ఉండేవాడు జీవన్ముక్తుడని చెప్పబడింది. అతనికి "నేను" అనే భావం లేదు, బుద్ధి కలుషితంగా ఉండదు; అతను కర్మ చేయకపోయినా, లేదా చేస్తూ ఉన్నా, జీవన్ముక్తుడే. కళ్లను తెరిచే, మూసే సమయంలోనే సృష్టి, లయను ఆకాశంలా చూస్తాడు; ఇలాంటి వ్యక్తి జీవన్ముక్తుడు. అతను అనుభవించే వాడిలా కనిపించినా, అసలు అనుభవించేవాడు కాదు; కేవలం శుద్ధ చైతన్యంలో స్థితుడయ్యాడు. లోపల నిద్రలో ఉన్నవాడిలా, కానీ బోధలో ఉన్నవాడిలా ఉంటాడు. జీవన్ముక్తుడు ఎప్పుడూ దృష్టికర్త, కానీ దృష్టికర్తేగాదు; జీవించి ఉన్నాడు, కానీ చనిపోయినవాడిలా; లోకంలో కర్మలు చేస్తాడు, కానీ పర్వతంలా స్థిరంగా ఉంటాడు. అతనికి లోకం భయపడదు, అతను లోకాన్ని భయపడడు; సంతోషం, అసహ్యము అనే భావాలు అతనికి లేవు. లోక సంబంధిత లెక్కలు శాంతించాయి; అవయవాలు ఉన్నా, అవయవరహితుడు; మనస్సు ఉన్నా, మనస్సు లేనివాడిలా. అన్ని పనుల్లో పాల్గొన్నా, అతను చల్లగా ఉంటాడు; అతని స్వరూపం పరిపూర్ణంగా, ఇతరుల కోసం అన్నట్టు ఉంటుంది. ఇలాంటి జీవన్ముక్తుడు, శరీరాన్ని విడిచిన తరువాత, కాలబలంతో శరీరం నశించినప్పుడు, అతని చైతన్యం శరీరరహిత ముక్తిని పొందుతుంది; ఇది గాలి నిశ్చలంగా మారినట్లుగా. శరీరరహిత ముక్తుడు neither arises nor sets nor ceases; అతనికి neither existent nor nonexistent, neither distant nor near, neither ‘I’ nor other than ‘I’ అనే భావాలు ఉంటాయి. అతని చైతన్యం సూర్యుడిగా ప్రకాశిస్తుంది, విష్ణువుగా మూడు లోకాలను రక్షిస్తుంది, రుద్రునిగా అన్నింటిని లయ చేస్తుంది, పద్మభూవుగా (బ్రహ్మగా) అన్నింటిని సృష్టిస్తుంది. అతను ఆకాశంగా మారి, గాలి ప్రవాహాలను, నక్షత్రాలను, దేవతలను, దానవులను నిలబెడతాడు; పర్వత శ్రేణులుగా మారి, లోకపాలకులకు నివాసంగా ఉంటుంది. భూమిగా మారి, లోకాల అవిచ్చిన్న స్థితిని నిలబెడతాడు; గడ్డి, మొక్కలు, వల్లలు రూపంలో, ఫలాల పరంపరను ఉత్పత్తి చేస్తాడు. నీరు, అగ్ని రూపంలో ప్రకాశిస్తాడు; అగ్ని వలె దహనాన్ని, నీరు వలె ఉరుగు, ప్రవాహాన్ని కలిగిస్తాడు; చంద్రునిగా అమృతాన్ని, మరణంగా విషాన్ని, విపత్తును సృష్టిస్తాడు. ప్రకాశం ఆశను చూపిస్తుంది, చీకటి అంధత్వాన్ని వ్యాపిస్తుంది; శూన్యంగా మారి ఆకాశ స్వరూపాన్ని పొందుతాడు; పర్వతంగా మారి విస్తృతంగా అడ్డుకుంటాడు. చలించేది మైండ్గా, అచలమైనది అచల స్వరూపంగా చేస్తాడు; సముద్రంగా మారి, భూమిని ఆడబంగడాలా చుట్టుకుంటాడు. పరమ సూర్య స్వరూపంగా మారి, లోపల ప్రకాశాన్ని వ్యాపింపజేస్తాడు; ప్రపంచ భయాల ప్రవాహం వచ్చినా, అతను ప్రశాంతంగా ఉంటాడు. ఇక్కడ కనిపించే, కనిపించబోయే, కనిపించినదల్లా—మూడు కాలాల్లో కనిపించేది—అన్నీ నిజంగా అదే స్వరూపం. ఇది ఎలా సాధ్యమవుతోంది, బ్రహ్మా? నా బుద్ధి కలవరపడుతోంది; ఈ దర్శనం గ్రహించడానికి కష్టమైనది, అరుదైనది. ఇది ముక్తి, రామా; ఇది బ్రహ్మం; ఇది నిర్వాణం; ఇది ఎలా సాధ్యమవుతుందో విను. ఏది 'నేను', 'నా' అనే భావంతో వస్తుందో, అది బుద్ధి ద్వారా అసలు ఉత్పన్నమవ్వదని గ్రహించబడుతుంది, ఉన్నట్టు కనిపించినా. శరీరరహిత ముక్తులు మూడు లోకాలను పొందినప్పుడు, వారు సృష్టి స్థితికి చేరుకున్నారని నేను భావిస్తున్నాను. మూడు లోకాలు ఉంటే, అవి తమ స్వరూపంలో కొనసాగుతాయి; కానీ మూడు లోకాల భావన అసలు ఉత్పన్నమవ్వని స్థితిలో—అక్కడ మూడు లోకాల స్థితికి చేరినప్పుడు, బ్రహ్మం అనే భావన ఎలా వస్తుంది? అందుకే, ప్రపంచానికి వేరే భావన అక్కడ సాధ్యపడదు. యథార్థాన్ని తెలిసినవాడికి, ప్రపంచం బ్రహ్మమే—అఖండంగా, ప్రశాంతంగా, ఆకాశంలా నిర్మలంగా ఉంటుంది. బంగారు బంగడాన్ని పరిశీలించినప్పుడు, బంగడత్వం అనే ప్రత్యేకమైనదాన్ని చూడలేము; బంగారం తప్ప మరొకటి లేదు. అలాగే, నీటి తప్ప వేవ్త్వం లేదు; మీరు 'వేవ్త్వం' అని పిలుస్తారు, కానీ నిజంగా అది లేదు. గాలిని తప్ప 'చలనం' అనే భావం ఎక్కడా లేదు; గాలి అంటే చలనం, అందుకే ప్రపంచం లేదు. శూన్యతే ఆకాశ స్వరూపం, వేడిగా ఉండటం ఎడారి స్వరూపం, వెలుగు అగ్ని స్వరూపం; అలాగే, బ్రహ్మం మూడు లోకాల స్వరూపమే. ఓ మునీ, ప్రపంచ దర్శనం లేని స్థితి ఎలా ముక్తిని ఇస్తుంది? ఆ పరమ పద్ధతిని నాకు చెప్పు. ఒక దృష్టికర్త, దృష్టి పరస్పర లయ ద్వారా, ద్వైతం నశించినప్పుడు, మిగిలింది నిర్వాణమే. అందుకే, ఈ ప్రపంచం, దృష్టి రూపంగా, అసలు ఎలా ఉత్పన్నమవ్వదో చెప్పు; బ్రహ్మం తన స్వరూపంలో ఎలా నిలబడుతుందో చెప్పు. ఇది తర్కంతో ఎలా తెలిసేది, స్థిరపడేది? ఇది గ్రహించిన తర్వాత, మరొకటి చేయాల్సిన అవసరం లేదు. చాలా కాలంగా, అజ్ఞాన వ్యాధి లోపల పాతికుంది; విచారణ మంత్రంతో అది పూర్తిగా నశిస్తుంది, శాంతిస్తుంది. ఒక క్షణంలో, పూర్తిగా నశించదు; పర్వతాన్ని ఎక్కడం, దిగడం సమానంగా శ్రమపడినట్టు. అందుకే, సాధన, తర్క, విశ్లేషణ ద్వారా ప్రపంచ మాయను శాంతింపజేయాలి; ఇది ఎలా జరుగుతుందో విను. ఓ రామా, జ్ఞానాన్ని కలిగించేందుకు నేను నీకు ఒక కథ చెబుతాను; నీవు వినితే, ముక్తుడవూ, జ్ఞానవంతుడవూ అవుతావు. ఇప్పుడు, ఉత్పత్తి అధ్యాయాన్ని వివరించబోతున్నాను; ఏది ఉత్పన్నమవ్వుతుందో, రామా, ముక్తుడు దానిని అధిగమిస్తాడు. ఈ ప్రపంచ మాయ, ఉత్పన్నమైందిగా కనిపిస్తుంది, కానీ నిజంగా అది ఉత్పన్నమవ్వదు; ఇది ఉత్పత్తి అధ్యాయంలో నేను వివరించబోతున్నాను. ఇక్కడ కనిపించే ఏదైనా—ఈ ప్రపంచం, చలించే, అచలమైనది, అన్ని రూపాల్లో, దేవతలు, దానవులు, కిన్నరులు—అన్నీ బ్రహ్మ స్వరూపమే. ఈ విధంగా, జీవన్ముక్తుడి లక్షణాలు, బ్రహ్మ స్వరూపం, ప్రపంచ మాయ, ముక్తి సాధన—all are explained reverently and warmly, guiding the seeker towards true wisdom and liberation.