ధర్మరాజు యముడు ఇచ్చిన ఉపదేశాన్ని అనుసరిస్తూ, ఎవరైనా ఎటువంటి సాధనను నిరంతరం చేస్తారో, వారికీ ఆనందం అదే విషయంలో కలుగుతుంది. అనంతరం, బ్రహ్మ–ఆ పరమాకాశ స్వరూపుడైనవాడు–ఎలా శరీరాన్ని ధరించగలడో ప్రశ్నించబడింది. ఆయన కేవలం మనస్సే, ఆయనకు సంకల్పమూ లేదు, భూమి మొదలైన భౌతిక భూతాల రూపమూ లేదు. ఆ పరమ చైతన్యాకాశ ఆశ్చర్యమైనవాడు, ఆకాశ స్వరూపాన్ని అనుభవించేవాడు, వాస్తవానికి చైతన్యాకాశమే. అతనికి కారణమూ, ఫలితమూ లేవు. మన ఊహలో ఒక వ్యక్తి ఆకాశంలో ప్రకాశిస్తూ కనిపించునట్లు, స్వయంభువు కూడా భూమి మొదలైన భూతాలు లేకుండా వెలుగుతాడు. పవిత్రమైన పరమాత్మలో, చూడబడేవాడు లేదా చూసేవాడు ఎవ్వరూ ఉండరు. అయినా, చైతన్య స్వరూపుడై, స్వయంభువుగా ప్రత్యక్షమవుతాడు. ఈ మనస్సు కల్పన మాత్రమే; దానినే బ్రహ్మ అని పిలుస్తారు. ఊహాకాశానికి చెందిన వ్యక్తికి భూమి మొదలైన భూతాలు ఉండవు. ఒక చిత్రకారుడు తన కుంచెపైన బొమ్మను ఉంచినప్పుడు అది శరీరం లేని బొమ్మలా కనిపించునట్లు, బ్రహ్మ కూడా చైతన్యాకాశంలో రంగుల్లా వెలుగుతాడు. చైతన్యాకాశం అనంతమైనది, ఆదిమధ్య రహితమైనది; అది తన స్వంత మనస్సు శక్తితో స్వయంభువుగా బ్రహ్మగా వెలుగుతుంది. ఇక్కడ రూపం ఉన్నట్లు కనిపించినా, వాస్తవానికి శరీరం లేనివాడే, వంధ్యాపుత్రుని లాంటివాడు. ఇలా, ఓ మునివరా, మనస్సు నిర్మలమైనది, భూమి మొదలైన భూతాలు లేనిది, ఆకాశంలాంటి స్వభావం కలది. దానినే నిజంగా భూమి మొదలైన భూతాల రహితమైన బ్రహ్మం అని పిలుస్తారు. మరి, గత జన్మ జ్ఞాపకం ఇక్కడ కారణం కాకపోతే ఎందుకు? అది నాకు ఉన్నట్టే, ఇతరులకు, అన్నీ జీవులకు కూడా ఉందా అని ప్రశ్నించబడింది. గత శరీరం ఉన్నవాడికి, ప్రస్తుత శరీరానికి గత కర్మలు అనుసంధానమై ఉంటే, అతనికి జ్ఞాపకం కలుగుతుంది. అదే సంసారానికి కారణం. బ్రహ్మకు ఎటువంటి పూర్వ కర్మలు లేనప్పుడు, అతనికి గత జన్మ జ్ఞాపకం ఎలా కలుగుతుంది? అది ఎక్కడినుంచి, ఎలా ఉత్పన్నమవుతుంది? అందుకే, ఇది కారణం లేనిదిగా కనిపిస్తుంది లేదా దాని స్వంత మనస్సే కారణంగా ఉంటుంది; స్వయంభువుని ఇతర సారమేమీ ఉండదు, అతడు తనలో తానే నిలిచివుంటాడు. స్వయంభువుని శరీరం సూక్ష్మమైనది (మానసికమైనది) మాత్రమే; ఓ రామా, భౌతిక శరీరం అజన్మునికి వర్తించదు. ఒక్కటే సూక్ష్మ శరీరం ఉంది; మరొకటి భౌతిక శరీరం. అన్ని జాతులలో బ్రహ్మకు ఒక్కటే ఉంది, మరేదీ లేదు. కారణములుగా ఉన్న జీవులకు రెండు శరీరాలు ఉంటాయి; కానీ అజన్మునికి కారణం లేనందువల్ల, ఒక్క సూక్ష్మ శరీరం మాత్రమే ఉంది. అన్ని జాతులలో, ఒకే అజన్మ పరమకారణం ఉంది; అజన్మునికి కారణం లేనందున, అతనికి ఒక్కటే శరీరం. మొదటి సృష్టికర్తకు నిజంగా భౌతిక శరీరం లేదు; అతను ఆకాశ స్వరూపమైన సూక్ష్మ శరీరంతో కనిపిస్తాడు. అతని శరీరం కేవలం మనస్సుతో తయారైనది, భూమి మొదలైన భూతాల కలయిక కాదు; మొదటి సృష్టికర్త ఆకాశరూపుడై, ప్రాణులను విస్తరిస్తాడు. ఈ ప్రాణులు ముక్తి స్వరూపులు, ఇతర కారణాలు లేవు; ఏది ఏదినుంచి పుట్టిందో, అదే అనుభవించబడుతుంది. మొదటిది పవిత్రమైన ముక్తి, పరమ జ్ఞానం; అదే మనస్సు. అది మనస్సుగానే ఉంటుంది, భూమి మొదలైన భూతాలుగా మారదు. మనస్సు కలిగిన అన్ని జీవులకు, లోకవ్యవహారంలో నిమగ్నమై ఉండేవారికి, ఆ ప్రథమ ప్రతిబింబం, మానస శరీరం, స్వయంగా వెలుగుతుంది. ఆ ప్రథమ ప్రతిబింబం, తన స్వభావానికి భిన్నం కానిది, ఈ సృష్టి వ్యాపించిందని చెప్పవచ్చు; గాలి కదలికలు కనిపించునట్లు. ఈ స్వచ్ఛమైన బుద్ధిస్వరూపం నుండి, అదే బుద్ధిస్వరూపాన్ని కలిగి, ఈ సృష్టి వెలుగుతుంది, నిజమైన అనుభూతిగా నిలుస్తుంది. ఇక్కడ, కలలో కనిపించే నగరం, కలలో స్త్రీతో అనుభవించే ఆనందం ఉదాహరణలు; అవి వాస్తవం కాకపోయినా, అనుభవ సంపద వలన అవి నిజమైన ప్రకాశంతో కనిపిస్తాయి. అతడు భూమి మొదలైన భూతాలతో తయారుకాని, ఆకాశ స్వరూపుడై, శరీరం లేకుండా కనిపిస్తాడు. అయినా, శరీరమున్న భూతాధిపతిలా, స్వయంభువుగా వ్యక్తిస్వరూపంగా నిలుస్తాడు. అతని స్వభావం చైతన్యమూ, సంకల్పమూ; అందువల్ల అతడు ఉద్భవించి, లీనమవుతాడు. కానీ తన స్వభావమే ఆధారంగా ఉండడంతో, అతడు నిజంగా ఉద్భవించడు, లీనమవ్వడు. బ్రహ్మకు సంకల్పం ఉండదు, అతని స్వరూపం భూమి మొదలైన భూతాలు లేనిది; అతని సారం పవిత్రమైన చైతన్యమే, మూడు లోకాలకు కారణం. ఈ సంకల్పం తన స్వభావంగా సంచరిస్తుంది, పేరు స్వయంగా ఉద్భవించినట్లు; ఇతడు ఆకాశ స్వరూపుడై, నీ సంకల్పంతో పర్వతంలా కనిపిస్తాడు. ఆకాశస్థితి పట్ల దృఢమైన మరుపు, భౌతిక లోక జ్ఞానంతో కలిసినప్పుడు, అది పిశాచంలా మాయగా తెలుస్తుంది. ఈ ఆకాశస్థితి మరుపు, ప్రారంభ ప్రయత్నంలోనే మేల్కొన్న మహాచైతన్యంలో కలుగదు, ఎందుకంటే అది పవిత్రమైన అవగాహనతో ఉంది. అందువల్ల, ఆ స్థితిలో భౌతికత అనే పిశాచ స్థితి కలుగదు; అది వాస్తవం కాదు, మరీ మిరాజ్ లాంటిది, మోహాన్ని కలిగిస్తుంది. బ్రహ్మం కేవలం మనస్సే, భూమి మొదలైన భూతాలు లేనప్పుడు, విశ్వం కూడా మనస్సే అవుతుంది; దానినుంచి పుట్టినది అదే అవుతుంది. అజన్మునికి ఇతర సహాయక కారణాలు లేవు; జన్మించిన వాటికీ, కొన్ని మినహా, అవి నిజంగా లేవు. కారణాల వల్ల ఫలితాల వైవిధ్యం వస్తుంది; దీనికంటే వేరే ఏదీ లేదు. కారణం పవిత్రమైనదైతే, ఫలితమూ ఇక్కడ స్థాపించబడుతుంది. ఇక్కడ కారణ-ఫలిత సంబంధం అసలు వర్తించదు. పరమ బ్రహ్మం ఎలా ఉందో, మూడు లోకాలు కూడా అలాగే ఉంటాయి. బ్రహ్మ తన మనస్సు శక్తితో ప్రపంచాన్ని ప్రతిష్టించుతాడు; స్వచ్ఛమైన నీటిలో తడిని ఎలా ఊహించాలో, వేరే దేనినుంచి కాదు. అన్నీ మనస్సు ద్వారా ప్రతిష్టించబడతాయి; ఇవన్నీ వాస్తవం కానివి, కలలో ఊహించిన నగరం లేదా గంధర్వ నగరంలా వ్యాపించాయి. ఇక్కడ భౌతికత లేదు, కట్టెలో పాము లేనట్లే; బ్రహ్మ మొదలైన మేల్కొన్నవారు అక్కడ ఎలా ఉండగలరు? సూక్ష్మ శరీరమే ఉంది, మేల్కొన్నవారికి అది కూడా ఉండదు; మరి, ఇక్కడ భౌతిక శరీరం గురించి చర్చ ఏమిటి, ఎలా?