శ్రీరామా, వినుము! ఒకడు ఆకాశంలో జన్మించినవాడు, చివరికి ఆ స్వరూపమైన విరాళమైన ఆకాశమే అవుతాడు. అతనికి ఏ సహాయక కారణాలూ ఉండవు; అతని జీవనంలో మునుపటి కర్మలకు ఏమాత్రం సంబంధమూ లేదు. అది వంధ్యా సంతానానికి, లేదా ఏ రూపం లేనివాడికి ఎలా ఉండదో, అలాగే అతనికి కూడా లేదు. అందుచేత, అతడు నిజంగా జన్మించనివాడు, తనంతట తానే ఉన్నవాడు, సృష్టించబడని వాడు; అతనికి గత కర్మలు లేవు, ఆకాశంలో పెరిగిన గొప్ప వృక్షంలా. అతని మనస్సు గత కర్మలకు బంధించబడదు, ఎందుకంటే అలాంటి కర్మలు లేవు. ఇప్పుడూ అతడు ఏ ఇతర కర్మలను కూడ కూడబెట్టుకోడు. అతడు ఆకాశపు హృదయస్వరూపుడు, స్వచ్ఛమైన ఆకాశరూపుడు, ఎప్పుడూ సమాధిలో స్థితుడై, కర్మలకు అతీతుడు. అతనికి గత కర్మలు లేవు, ఇప్పుడూ ఏ కర్మలు చేయడు; కేవలం శుద్ధ చైతన్యాకాశమే అతని స్వరూపం. మనము, ఇతరులూ అతనిలో చర్యలు జరుగుతున్నట్లు చూస్తాము, కాని అది మనకే కనిపించేది; అతనికి మాత్రం అలాంటి చర్యల భావనే ఉండదు. మనకు అతని శరీరం కనిపిస్తుంది, కానీ అతడు దానిని ఎరుగడు; అది ఆకాశంలో ఉన్న స్థంభంలో చెక్కిన విగ్రహాన్ని ఆకాశం ఎరుగనట్లు. స్థంభంలో చెక్కబడని విగ్రహంలా, పరమాత్మా తాను తానే అవి లోనికి స్థితిచేస్తాడు, ద్విజాత్మా! నీటిలో ద్రవత్వం, ఆకాశంలో ఖాళీ, గాలిలో చలనం ఎలా ఉంటాయో, అతడు కూడా పరమపదంలో అలా ఉంటాడు. అతనికి గత, వర్తమాన కర్మలు లేవు; సంసారానికి అతడు లోనవాడు కాదు. సహాయక కారణాలు లేకుండా ఏదైనా ఉద్భవిస్తే, అది తన కారణంతో వేరుగా ఉండదు. ఈ ద్విజుడు స్వయంభవుడు, శుద్ధాకాశమయమైన వస్త్రస్వరూపుడు; అతడు గతంలోనూ, ఇప్పుడూ కర్త కాడు—అతడిని ఎలా ఏదైనా ప్రభావితం చేయగలదు? అతడు తన బుద్ధితో మరణాన్ని ఊహిస్తే, వెంటనే బుద్ధి లేకుండా తనే మరణిస్తాడు. ఎవడు 'నేను భూమి మొదలైనవి కలిసినదాన్ని' అని నిశ్చయంగా నమ్ముతాడో, అతడు త్వరగా ఆ భూతంతో ఏకమవుతాడు, అలాంటి వాడిని పట్టుకోవచ్చు. కానీ భూమిరూపం లేని, శుద్ధ చైతన్యస్వరూపుడైన వాడిని పట్టుకోలేరు—ఆకాశాన్ని బలమైన తాడుతో పట్టుకోవడం అసాధ్యమైనట్లు. పూజ్యుడా, ఖాళీ ఎలా ఉద్భవిస్తుంది? అది ఎలా ఉందని అంటారు? భూమి మొదలైన భూతాలు ఉన్నాయా లేదా? ఉంటే ఎలా ఉంటాయి? లేవా? అవి ఎలా లేవు? అవి ఎప్పుడూ జన్మించలేదు, ఎప్పుడూ నశించవు; కేవలం శుద్ధ చైతన్యమే ప్రకాశిస్తూ ఉంటుంది. మహాప్రలయ సమయంలో ఏదీ ఉండదు; శాంతమైన, అక్షయమైన, అనంతమైన బ్రహ్మాత్మ మాత్రమే ఉనికిలో ఉంటుంది. అది శుద్ధ చైతన్యమే, గ్రాహ్యవిషయాల నుంచి విముక్తం, అత్యంత సూక్ష్మమైనది. సమీపంగా చూసిన ఆకాశం కొండలా కనిపించినట్లు, అది కూడా అలా సూక్ష్మంగా ఉంటుంది. దాని స్వరూపం శుద్ధ చైతన్యమే కాబట్టి, మనస్సులో 'నేనే శరీరం' అనే భావన వచ్చినప్పుడు, అది రూపాన్ని ధరించినట్లు కనిపిస్తుంది—కాకి తాటి చెట్టు మీద కూర్చుంటే యాదృచ్ఛిక సమ్మేళనం జరిగినట్లు. సృష్టి ప్రారంభంలో, ఆ బ్రహ్మం, ఆకాశ గర్భంలో, తానే తానే ప్రకాశిస్తూ, స్వయంభవుడిగా, అక్షయుడిగా, అమృతుడిగా కనిపిస్తుంది. అతనికి శరీరం లేదు, కర్మలు లేవు, కర్తత్వం లేదు, వాసనలూ లేవు; అతడు శుద్ధ చైతన్యాకాశమే, జ్ఞానరాశితో నిండినవాడు. అతనిలో గత సంస్కారాల జాడ కూడా లేదు; అతడు కేవలం ఆకాశస్వరూపుడు, వెలుగు బరువుకు స్వభావమైనట్లు. అతడు కేవలం శుద్ధానుభూతితోనే గ్రహించబడతాడు; ఆ అనుభూతి కూడా లీనమైతే, అలాంటి వాడిని చూడలేరు. అందుచేత, చైతన్యాకాశం ఎలా ఉందో, దాని గ్రహణాలూ అలాగే ఉంటాయి. మరి ఇక్కడ భూమి మొదలైనవి ఎలా ఉద్భవించగలవు? వాటి స్వరూపమేమిటి? మరణా! దీనిని పట్టుకోవడానికి ప్రయత్నించవద్దు; ఎందుకంటే ఆకాశాన్ని ఎప్పుడూ ఎవ్వరూ పట్టుకోలేరు. బ్రహ్మమే, బ్రహ్మణా, నా పరాత్పితామహుడు నాకు వివరించాడు; స్వయంభవుడు, అజన్ముడు, ఏకరసుడు, చైతన్యస్వరూపుడే—ఇదే నా నిశ్చయము. రామా, నేను నీకు బ్రహ్మాన్ని వివరించాను; ఈ విషయమై ఒకసారి మరణుడు యమునితో వాదించాడు. ఒక మను-మన్వంతరంలో, సమస్తాన్ని హరిస్తూ, మరణుడు బలాన్ని పొంది, పద్మజలోకంలో తన కార్యాన్ని ప్రారంభించాడు. ధర్మరాజు యముని ఉపదేశం మేరకు, ఎవరైతే ఏదైనా నిరంతరం ఆచరిస్తారో, ఆనందం కూడా అందులోనే కలుగుతుంది. బ్రహ్మ, పరమాకాశరూపుడు, ఎలా శరీరాన్ని పొందుతాడు? అతడు కేవలం మనస్సే, సంకల్పం లేనివాడు, భూమి మొదలైన భూతాల రూపం లేనివాడు. అతడు చైతన్యాకాశమయమైన ఆశ్చర్యుడు, ఆకాశసారాన్ని అనుభవించే వాడు; అతనికు కారణమూ, ఫలితమూ లేవు. మన ఊహలో వ్యక్తి, ఆకాశంలో ప్రకాశించే రూపంతో కనిపించినట్లు, స్వయంభవుడు కూడా భూమి మొదలైనవి లేకుండా ప్రకాశిస్తాడు. పరమశుద్ధాత్మలో, చూచేవాడు, చూచబడేది లేవు; అయినా, చైతన్యస్వరూపుడై, స్వయంభవుడిగా కనిపిస్తాడు. ఈ మనస్సే ఊహ మాత్రమే; దానినే బ్రహ్మం అంటారు. ఊహాకాశంలోని వ్యక్తికి భూమి మొదలైనవి లేవు. చిత్రకారుడు తూనిక కడుపు మీద పెట్టిన బొమ్మ శరీరం లేనట్టు, బ్రహ్మ కూడా చైతన్యాకాశపు రంగులా ప్రకాశిస్తాడు. చైతన్యాకాశమే, అనంతమైనది, ఆదిమధ్యాంతరహితం, తన మనస్సు శక్తితో బ్రహ్మంగా, స్వయంభవుడిగా ప్రకాశిస్తుంది; ఇది ఇక్కడ రూపాన్ని పొందినట్లు కనిపించినా, వాస్తవానికి శరీరం లేని వాడు—వంధ్యాసుతుడిలా. ఇలా, మునివర్యా, మనస్సు శుద్ధమైనది, భూమి మొదలైన భూతాల లేని, ఆకాశంలాంటి స్వరూపమైనది; ఇదే నిజంగా భూమి మొదలైనవి లేని బ్రహ్మం. మరి, గతజన్మ జ్ఞాపకం అనే కారణం ఇక్కడ ఎందుకు ఉండదు? నాకు ఉన్నట్లే, ఇతరులకు, సమస్త జీవులకు కూడా అదేనా?—ఈ విధంగా ప్రశ్నించబడింది.