అది మనకు దగ్గరగా కనిపించినా, అసలే అందుకోలేనిది. కలలో యుద్ధ ఘోష విన్నట్లుగా, లేక శాంతినందుకున్న మనస్సుకు మెరుపు మోగిన ఉరుము శబ్దంలా, అది మన చేతికి అందదు. మరచిపోయిన కలలో మన ఊహతో నిర్మించిన నగరంలా, ఇంకా నిర్మించబడని నగరంలో పండుగ తోటలో చీకటి పడిన కొమ్మల వలె అది ఉంటుంది. మాయమయమైన కథలు చెప్పే నోరు మాయమైపోతున్నప్పుడు కలిగే అనుభూతిలా, లేక చిత్రాలు వేసినట్టు కనిపించే గోడపై నిజంగా ఏ చిత్రమూ లేనట్టు, అవి కేవలం మన మనస్సులోనే ఉంటాయి. ఊహలో నిర్మించిన నగరం మెల్లగా మరచిపోతున్నట్టు, ఎప్పుడూ కాలంలో కనబడని ప్రియుని రూపం స్పష్టంగా కనిపించడంలా అది. వసంతకాలంలో పూలు రానున్నాయని రంగు వేసిన ఆనందంలా, లోపల కలిసిపోయిన అలలతో మృదువైన నదిలా, అది అంతే సున్నితమైనది. ఇక్కడ 'మోక్షం' అనే భాగాన్ని ఆరోదిగా వివరించారు; మిగతా వచనాలు కూడా గొప్ప అర్థాన్ని ఇస్తాయని చెప్పబడింది. అందులోనే శ్రోత ఉంటాడు—ఆత్మస్వభావం శాంతి, నిర్వాణ భావన, చైతన్యానికి, జడానికి ప్రకాశమే తాను, దుఃఖంలేని జ్ఞానస్వరూపి. అతడు వస్తువుల ఆస్తిత్వం మీద మాయను దాటి, పరమాకాశపు పొరను అధిగమించి, లోకయాత్రను ఆపేసి, తన కర్తవ్యాలన్నీ నెరవేర్చిన స్థితిలో నిలుస్తాడు. అతడు ఆకాశంలా, జగత్తు వ్యాప్తిని అంగీకరించే వజ్రస్థంభంలా, జగత్తు అంతటినీ తనలో కలిపేసుకుని సంతృప్తిగా ఉంటాడు. అతని మనస్సు, స్వభావం పూర్తిగా ఆకాశంలా, రూపరహితంగా మారిపోతుంది; అతడు కర్త, క్రియ, కారణాది పదులను పూర్తిగా వదిలిపెడతాడు. శరీరంలో ఉన్నా, శరీరం లేనట్టు; సంసారంలో ఉన్నా, సంసారం తగలని వాడిగా; అతడు చైతన్య స్వరూపుడై, ఘనమైన రాయిలోని అంతరంగంలా ఉంటాడు. అతని చైతన్యం సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తుంటే, బయటికి అతడు గుహాంధకారంలో ఉన్నట్టు కనిపిస్తాడు; అతని రూపం పరమప్రకాశమయమైనా, పూర్తిగా అంధుడైపోయినట్టు కనిపిస్తుంది. లోకంలో అతని ఆడపడుచు నియమితంగా, కోరికల వేడి పూర్తిగా శాంతించిపోతుంది; అహంకార రాక్షసుడు నాశనమవుతాడు—శరీరం ఉన్నా, శరీరం లేనట్టు ఉంటాడు. అతని కేశాంతపు రోమచిద్రంలో కూడా ఈ లోక మహిమ నివసిస్తుంది; అది మహా మెరుపర్వతపు పువ్వులో తేనెటీగ ఉండినట్టే. చైతన్యాకాశపు అంతరంగంలో, ప్రతి అణువులో, అనేక సృష్టి లోకాలు నిలిచి, దర్శింపబడతాయి. ఓ జ్ఞానివా! హరి, హరుల పద్మాల నీటితో హృదయం వందసార్లు విస్తరించినా, ముక్తుడి విస్తరణకు అది పోలిక కాదు; అసత్యంలో నిజమైన విస్తరణ ఉండదు. ఈ పావనమైన చైతన్యంలోనే, పరమజ్ఞానం పండిన ఫలంలా తప్పకుండా పుడుతుంది. ఏ గ్రంథమైనా, అది మానవుడు రచించినదైనా, తర్కబద్ధంగా ఉంటే స్వీకరించాలి; లేకపోతే, ముని రచించినదైనా, తర్కానుసంధానానికి నిబద్ధుడైనవాడు వదిలేయాలి. తర్కబద్ధంగా ఉన్న మాటను, పిల్లవాడు చెప్పినా అంగీకరించాలి; లేకపోతే, పద్మజుడు చెప్పినదైనా, పొడి గడ్డి వలె పారవేయాలి. బాధ్యతతో ముడిపడి, తండ్రి బావిలోని చేదునీటిని “ఇది మా తండ్రి బావి” అని తాగుతూ, ముందే ప్రవహిస్తున్న గంగానదిని తిరస్కరించే వాడిని ఎవరు బోధించగలరు? దీపాన్ని వెలిగిస్తే వెలుగు తప్పకుండా వెలువడినట్లే, ఈ చైతన్యంలో స్వయంగా వివేకం తప్పకుండా ఉదయిస్తుంది. పండితుల మాట వింటామా, లేక స్వయంగా ఆలోచిస్తామా, మెల్లగా విచారణ ద్వారా మనస్సులో వాసనలు బలపడతాయి. మొదట, ముత్యాల దండలా నిర్మలమైన, ఉన్నతమైన పదబంధం మనలో పుట్టి, సభను అలంకరిస్తుంది. ఆ తరువాత, గొప్పతనంతో కూడిన పరమవైరాగ్యం కలుగుతుంది; దాని వలన, పాము వలె భయంకరమైన రాజులు కూడా స్నేహానికి లొంగిపోతారు. గత, భవిష్యత్తు జ్ఞానం కలిగినవాడు రాత్రిలో దీపం పట్టుకుని వస్తువులను స్పష్టంగా చూసే వాడిలా, అన్ని విషయాల్లో జ్ఞానిగా మారుతాడు. లోభం, మోహం వంటి దోషాలు మెల్లగా తగ్గిపోతాయి; శరదృతువులో మబ్బులు క్రమంగా తొలగిపోతున్నట్టు. బుద్ధి పూర్తిగా వివేకాభ్యాసంపైనే ఆధారపడుతుంది; దాని నిరంతర సాధన లేకుండా, ఏ కర్మకూ ఫలం ఉండదు. మనస్సు శరదృతువులోని విశాలమైన సరస్సులా నిర్మలంగా, అలలు లేని సముద్రంలా పరమశాంతిని పొందుతుంది. అంతర్గత చీకటి అంతా తొలగిపోతుంది; మేఘాలను సముద్రగర్భానికి చెరిగిన ఉరుము వంటి వివేకం వెలుగుతో, వస్తువుల మధ్య తేడాలను స్పష్టంగా చూపిస్తుంది. బాధ, దారిద్య్రం, దుఃఖం అన్నీ కేవలం ప్రబలమైన రూపాలే; అవి లోతులోకి ప్రవేశించవు, బిగుసిన బాణాలు ముఖ్యావయవాలను తాకనట్టు. సంసార భయాలు ఎంత భయంకరంగా ఎదురుకున్నా, జ్ఞానివి హృదయాన్ని తడిపించవు; పెద్ద రాయిని పక్షులు కదిలించలేనట్టే. “జన్మ, కర్మ ఎలా కలుగుతాయి? దైవం ఏమిటి? పురుషార్థం ఏమిటి?” వంటి సందేహాలన్నీ, పగటి వెలుగులో చీకటి పోవడంలా, తొలగిపోతాయి. ప్రతి దిశలో, ప్రతి విషయంలో, జ్ఞానవెలుగు వెలిగితే, అనురాగం పూర్తిగా నశిస్తుంది; రాత్రి పగలు వచ్చి పోయినట్టు. సముద్రంలా లోతు, మెరుపర్వతంలా స్థిరత, చంద్రునిలా అంతర్గత శీతలత విచారణలో కలుగుతాయి. ఆ జీవన్ముక్తి స్థితి అతనిలో మెల్లగా పక్వమై, అన్ని సందేహాలు పూర్తిగా శాంతించిన యోగికి స్థిరంగా నిలుస్తుంది. అతని బుద్ధి, అన్ని విషయాల్లో శీతలంగా, నిర్మలంగా, పరమప్రకాశాన్ని ప్రసాదిస్తూ, పూర్ణ చంద్రుని వెలుగులా పరిపూర్ణంగా వెలుగుతుంది. హృదయాకాశంలో, వివేక సూర్యుడు ప్రకాశించే చోట, శాంతి వెలుగుతో నిర్మలంగా, దురదృష్టపు విత్తనాలు మొలకెత్తవు. కోరికలు శాంతించి, నిర్మలమై, మృదువుగా, వినయంగా నిలిచి, కదలకుండా, శరదృతువులో మబ్బుల వలె అంతరించి పోతాయి. ఏదైనా కఠినమైన చర్య, దురాచారాన్ని విడిచిపెట్టేలా చేస్తే, అది పగలు వచ్చి రాక్షస ముఖాలను పారద్రోలినట్టే. ధర్మానికి బలంగా, ధైర్యానికి బంధించిన మనస్సును వ్యాధులు దోచలేవు; అద్భుతమైన వల్లి చెట్టును గాలులు తాకలేని విధంగా, మనస్సు అపరాజితంగా నిలుస్తుంది.