రాఘవ, పరమ శాంతిని పొందడానికి విచారణ లేకుండా మరే మార్గమూ లేదు. విచారణ ద్వారానే మహనీయుల మనస్సు అనార్థాలను విడిచిపెట్టి, శుభాన్ని పొందుతుంది. విచారణ వల్లనే బలము, బుద్ధి, తేజస్సు, వివేకము, కర్మ ఫలితము—ఇవి అన్నీ జ్ఞానులకు కలుగుతాయి. వివేకమనే గొప్ప దీపాన్ని ఆశ్రయించి, ఏది యోగ్యమో, ఏది అయోగ్యమో తెలుసుకునే discernment తో, మనస్సు కోరికలను తీర్చుకుంటూ, ఈ సంసారసాగరాన్ని దాటి పోవాలి. శుద్ధమైన మనస్సు, వివేకసింహంలా, మాయ అనే గొప్ప ఏనుగును చీల్చి వేస్తుంది. కాలబలంతో మాయలో మునిగి ఉన్నవారు కూడా పరమపదాన్ని పొందితే, అది విచారణ దీపం యొక్క అత్యుత్తమ ప్రకాశమే. రాజ్యాలు, అపారమైన సంపద, విస్తృతమైన భోగాలు, శాశ్వత విముక్తి—ఇవి అన్నీ వివేకమనే కల్పవృక్ష ఫలితాలే, ఓ రాఘవ. మహానుభావుల శుభసంకల్పాలు, వివేచనలో ఆనందపడేవి, కష్టకాలంలో కూడా నీటిలో తురాయి మునగనట్టు, మునగవు. వివేకరశ్ములు ఉదయించిన మనస్సుతో నడిచేవారు, అత్యున్నత ఫలాలకు పాత్రులవుతారు. అవివేకమూ, నిరాశతో నిండిన అరణ్యంలో, వివేకవృక్షాలు లేని చోట, మూర్ఖుల హృదయాల్లో దుఃఖమనే లతలు పెరుగుతాయి. నీవు, ఓ రాఘవ, విచారణ లేని నిద్రను, అది నల్లటి మసిలా, మద్యం లాంటి మత్తుగా ఉండే నిద్రను, విడిచిపెట్టు. ఎంతటి మహా కష్టాలలోనైనా, నిజమైన విచారణలో నిమగ్నుడైనవాడు మాయలో మునగడు; వెలుగు చీకటిలో మాయమవదంలా. విచారణ పద్మం పూర్తిగా వికసినవారి మనస్సు, నిర్మలమైన సరస్సులో హిమాలయాల్లా ప్రకాశిస్తుంది. విచారణ లేని, మూర్ఖతలో పడిపోయిన బుద్ధికి, ఎన్ని ఉగ్రశక్తులు వచ్చినా ప్రయోజనం లేదు; అది పిల్లవాడికి యక్షచంద్రుడిలా వ్యర్థం. వివేకం లేని వాడిని దూరంగా వదిలివేయాలి, ఎందుకంటే అతడు దుఃఖపు కొండ, పుట్ట, చెడిపోయిన తేనెలో పెరిగిన లతలా ఉంటాడు. చెడు ప్రవర్తన గలవారు, దగ్గరవ్వడం కష్టం, నమ్మదగినవారు కారు; విచారణ లేకపోవడమే వారిని చీకటిలో భూతాల్లా కనిపించజేస్తుంది. వివేకం లేని వాడిని, ఓ రఘునందన, పురాతన వృక్షంలా, మంచి పనులకు పనికిరాని వాడిగా దూరంగా పెట్టు. కోరికల బంధనములేని, ఒంటరిగా ఉన్న మనస్సు, సంపూర్ణ చంద్రునిలా, పరమ సంతృప్తిని పొందుతుంది. ఉదయించిన వివేకం, శరీరాన్ని చల్లబరిచి, కొత్త చంద్రకాంతిలా అలంకరిస్తుంది. వివేకమే పరమసత్య ధ్వజానికి శ్వేత చామరంగా ప్రకాశిస్తుంది; అది చంద్రుడు రాత్రిలో వెలిగినట్లు. వివేకంతో నడిచే స్థితులు, దశదిశలను పారద్రోలుతూ, జన్మ మరణ భయాలను నాశనం చేసి, సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తాయి. పిల్లవాడు రాత్రి తన మూర్ఖమైన మనస్సుతో ఊహించిన భూతం, వివేకంతో కరిగిపోతుంది. వివేకం లేని ప్రపంచ విషయాలు అబద్ధమైనవే; కానీ వివేకపు ఖడ్గం తాకినప్పుడు, వాటి అసత్యత నశిస్తుంది. మూర్ఖతతో ఊహించబడిన, ఎన్నో జన్మల సంసారమనే భూతం, వివేకంతో కరిగిపోతుంది. ఈ నిర్మలమైన, కలతలేని, అనంతమైన, ఆధారరహితమైన ఏకత్వ స్థితిని, వివేకవృక్షపు పరమ ఫలంగా తెలుసుకో. ఆ స్థితిలో, స్థిరత, మహత్త్వం, నిర్మలమైన ఆనందంతో ప్రకాశిస్తూ, కోరికలు చల్లబడతాయి; అది కొత్త చంద్రుని చల్లదనంలా. మంచి మనస్సులో స్థిరమైన వివేకమనే మహౌషధంతో, పరమపదాన్ని ప్రసాదిస్తూ, ఎటువంటి ఆకాంక్షా, ద్వేషమూ ఉండవు. ఆ మనస్సు, విశాలమైన రూపంగా, ఆకాశంలా ఎక్కడా ఆగదు, ఎక్కడా మాయమవదు. అది విడిచిపెట్టదు, పట్టుకోదు, బాధపడదు, నిశ్చలమూ కాదు; కేవలం సాక్షిగా, లోకాన్ని తనలోనే దర్శిస్తూ ఉంటుంది. అది నశించదు, లోపల గాని బయట గాని ఉండదు; క్రియారహితమూ కాదు, క్రియలో మునిగిపోదు. గతాన్ని పట్టించుకోదు, కొత్తదాన్ని అనుసరిస్తుంది; కలతగాని, పూర్తిగా ప్రశాంతమూ కాదు, సముద్రంలా ప్రకాశిస్తుంది. అటువంటి మనస్సుతో, మహాత్ములు, జీవన్ముక్తులు, ఈ లోకంలో స్వేచ్ఛగా సంచరిస్తారు. వారు దీర్ఘకాలం స్వేచ్ఛగా జీవించి, చివరికి శరీరాన్ని విడిచి, పరమస్థితిని పొందుతారు. "నేను ఎవరు? ఈ లోకం ఎవరిది?" అనే సందేహాలు వచ్చినా, జ్ఞానులు నిరంతరం స్వవిచారణతో పరిశీలించాలి. ఓ రాఘవ, రాజు, ఫలితం కలిగించేదా, లేక ఫలితం లేనిదా అన్న కార్యసందేహాన్ని, వివేకంతో మాత్రమే తెలుసుకోగలడు. వేదాలు, వేదాంత సారాంశాలు, వాటి స్థాపన కారణాలు—all are established only by discernment, just as a lamp reveals the earth at night. చీకటిలో కూడా, వివేకంతో ప్రకాశించే స్పష్టమైన దృష్టి, దాచినదాన్ని చూస్తుంది; వెలుగు ఎప్పుడూ విఫలమవదు. నిజంగా, వివేకం లేనివాడు జన్మతో అంధుడిలా దయనీయుడు; కానీ వివేకస్వరూపుడు, దివ్యదృష్టితో, అన్నింటినీ జయిస్తాడు. ఈ పరమాత్మతో నిండిన, మహానందానికి ఏకైక మార్గమైన, వివేకవిశేషాన్ని ఎప్పటికీ వదిలిపెట్టకూడదు. వివేకంతో అలంకరించబడినవాడు, మహానుభావుల మధ్య కూడా గౌరవాన్ని పొందుతాడు; పండిన మామిడిపండులా అందరినీ ఆకట్టుకుంటాడు. వివేక సౌందర్యం లేని మనస్సు కలిగినవారు, ఎంత జ్ఞానంలో ఎదిగినా, మళ్లీ మళ్లీ దుఃఖపు అగాధాల్లో పడిపోతారు.